Aspir Nedir? Bitkisel Özellikleri ve Kullanım Alanları
Aspir nedir, nasıl tanınır, yağ oranı ne kadardır? Aspirin bitkisel özellikleri, çeşitleri ve yağ, küspe, çiçek olarak kullanım alanları.
Aspir (Carthamus tinctorius), tohumundan yemeklik yağ elde edilen, tek yıllık ve kuraklığa dayanıklı bir tarla bitkisidir. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre boyu genellikle 80-100 cm'dir, 110-140 günde olgunlaşır ve tohumunda yüzde 30-50 yağ bulunur.
Aspir ekiminden hasadına tüm aşamaları tek yerde görmek için aspir ekimi rehberimize göz atabilirsiniz.
Aspirden yağ, küspe ve çiçek olmak üzere üç ürün alınır. Çiftçinin asıl geliri tohumdan, yani yağdan gelir. Bu yazıda aspirin nasıl bir bitki olduğunu, nasıl tanınacağını ve hangi alanlarda kullanıldığını anlatıyoruz.
Aspir Hangi Bitki Ailesindendir?
Aspir, papatyagiller (Asteraceae) ailesindendir. Ayçiçeği ve devedikeni ile aynı ailededir, bu yüzden tablalı çiçek yapısı onlara benzer. Ancak aspir ayçiçeği gibi tek ve büyük bir tabla vermez; dallanan gövdesinin her dalının ucunda küçük tablalar oluşturur.
Enstitüye göre aspir yazlık ve uzun gün bitkisidir; yani gündüzlerin uzadığı dönemde çiçeklenir. Kışı ılık bölgelerde sonbaharda da ekilebilir. Bu durumda bitki kışı rozet halinde, yani yaprakları toprağa yakın bir demet şeklinde geçirir ve ilkbaharda sapa kalkar.
Aspir Bitkisi Nasıl Tanınır?
Aspirin gövdesi dik ve sert yapılıdır, üst kısımda dallanır. Yapraklar uzunca, kenarları dişli ya da dikenlidir. Dikenlilik çeşide göre değişir: Enstitüye göre Yenice ve Dinçer çeşitleri dikensiz, Remzibey-05 dikenlidir.
Çiçek tablası, yeşil ve sivri uçlu yapraklarla sarılı bir topuzdur. Çiçekler bu topuzun tepesinden fırça gibi çıkar. Çiçek rengi çeşide göre sarı, turuncu ya da kırmızıdır; Enstitünün verdiği bilgiye göre Yenice kırmızı, Dinçer turuncu, Remzibey-05 sarı çiçek açar. Çoğu çeşitte çiçek açtığında sarı olup zamanla turuncuya döner.
Tohum beyaz, sert kabuklu ve hafif köşelidir. Tohumun önemli kısmı kabuktur; GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsüne göre Safir çeşidinde iç oranı yüzde 58-60, kabuk oranı yüzde 40-42'dir.
Aspirin Kök Yapısı ve Kuraklığa Dayanıklılığı
Aspirin en değerli özelliği derine inen kazık köküdür. Bu kök, toprağın üst katı kuruduğunda bile alt katlardaki nemi kullanır. Enstitünün toprak analizini 1-1,5 m derinliğe kadar önermesi de kökün ne kadar derine indiğini gösterir.
Bu yüzden aspir kıraç tarlalarda ekilebilir. Ancak kuraklığa dayanıklı olmak susuz da aynı verimi vermek demek değildir. Sapa kalkma ve çiçeklenme öncesi dönemde su eksik kalırsa verim düşer.
Aspir Soğuğa ve Sıcağa Ne Kadar Dayanır?
Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre rozet dönemindeki genç aspir yaklaşık -7°C'ye, bazı çeşitlerde -12°C'ye kadar dayanır. Sapa kalktıktan sonra ise -4 ile -5°C'lik donlar ciddi zarar verir. Tablalar oluştuktan sonra sıfırın altındaki sıcaklıklar çiçeği ve tane gelişimini bozar.
Sıcağa karşı ise oldukça dayanıklıdır. Enstitüye göre sapa kalkmış aspir 40-45°C'ye kadar sıcaklıklardan etkilenmez. Bu özellik, yaz kuraklığının sert geçtiği bölgelerde aspire avantaj sağlar.
Aspir Yağı Ne İşe Yarar?
Aspirin asıl ürünü tohumundan çıkan yağdır. Enstitüye göre aspir yağının iki tipi vardır: linoleik asidi (Omega-6) yüksek olan tip ve oleik asidi (Omega-9) yüksek olan tip. Oleik tip, kızartmaya daha dayanıklı olduğu için yemeklik yağda tercih edilir; linoleik tip boya ve vernik sanayisinde de kullanılır.
Ayçiçeği yağı üreten fabrikalar aspiri de işleyebilir. Bu, aspir için ayrı bir sanayi kurulmasına gerek olmadığını ve ürünün mevcut yağ fabrikalarına satılabileceğini gösterir.
Aspir Küspesi Hayvan Yemi Olarak Kullanılır mı?
Evet. Yağı çıkarılan tohumdan geriye küspe kalır. Enstitüye göre aspir küspesi yüzde 22-24 protein içerir ve iyi bir hayvan yemi olarak değerlendirilir. Kabuk oranı yüksek olduğu için küspe lifli bir yemdir; daha çok büyükbaş hayvan rasyonlarında kullanılır.
Aspir Çiçeği Ne İşe Yarar?
Aspirin Latince adındaki "tinctorius" kelimesi "boyacı" anlamına gelir. Eskiden aspir çiçeği kumaş boyamada ve yiyeceklere renk vermede kullanılırdı. Bugün de kurutulmuş çiçek yaprakları bitki çayı ve renklendirici olarak satılır.
Çiçek ile yağ ayrı ürünlerdir. Çiçek toplamak için tarlada elle çalışmak gerekir; bu yüzden çiçek üretiminde dikensiz çeşitler tercih edilir. Aspir çiçeği bazen "yalancı safran" diye satılsa da safran değildir; safran bambaşka bir bitkinin, safran çiğdeminin tepeciklerinden elde edilir.
Türkiye'de Aspir Hangi Bölgelerde Ekilir?
Aspir yazlık olarak İç Anadolu, Geçit bölgeleri ve Trakya'da; kışlık olarak Çukurova ve Güneydoğu Anadolu'da ekilir. Enstitüye göre Çukurova'da Kasım, Şanlıurfa gibi güney bölgelerinde Kasım ya da Aralık başı kışlık ekim için uygundur.
GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsünün geliştirdiği Safir çeşidi Güneydoğu Anadolu ve aspir yetiştirilen diğer bölgeler için önerilmektedir. Bu çeşidin bitki boyu kışlık ekimde 150 cm'ye, yazlık ekimde 70 cm'ye ulaşır; bu fark, kışlık ekimde bitkinin çok daha uzun süre geliştiğini gösterir.
Sıkça Sorulan Sorular
Aspir nedir?
Aspir, papatyagiller ailesinden, tohumundan yemeklik yağ çıkarılan, 80-100 cm boylanan, tek yıllık ve kuraklığa dayanıklı bir tarla bitkisidir.
Aspirin yağ oranı yüzde kaçtır?
Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre aspir tohumunda yüzde 30-50 yağ bulunur; oran çeşide ve ekim zamanına göre değişir.
Aspir dikenli midir?
Çeşide göre değişir; Yenice ve Dinçer dikensiz, Remzibey-05 ve Safir dikenli çeşitlerdir.
Aspir çiçeği safran mıdır?
Hayır; aspir çiçeği boya ve çay olarak kullanılır ama safran, safran çiğdeminin tepeciklerinden elde edilen ayrı bir üründür.
Aspir kaç günde olgunlaşır?
Enstitüye göre aspirin yetişme süresi 110-140 gündür; kışlık ekimde bu süre uzar, Safir çeşidi kışlık ekimde 225 günde olgunlaşır.
Kaynaklar
TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.
