Aspir Ekimi: Ekimden Hasada Aspir Yetiştiriciliği Rehberi

Aspir ekimi, İç Anadolu gibi kışı sert yerlerde 20 Mart-20 Nisan arasında yazlık, Çukurova ve Güneydoğu gibi kışı ılık yerlerde Kasım-Aralık başında kışlık olarak yapılır. Aspir kuraklığa dayanıklı, tek yıllık bir yağ bitkisidir. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre 15-20 cm sıra arasıyla dönüme 4-6 kg tohum atılır, tohum 2,5-4 cm derine bırakılır ve bitki 110-140 günde hasada gelir.

Bu rehberde aspiri tarlaya koymaktan ambara kaldırmaya kadar her adımı sırayla anlatıyoruz: toprak, ekim zamanı, tohum miktarı, gübre, yabancı ot, sulama, hastalık ve zararlılar, hasat, verim ve satış. Her başlığın ayrıntısı için dizideki ayrı yazılara da bağlantı veriyoruz.

Aspir Nedir, Neden Ekilir?

Aspir (Carthamus tinctorius), papatyagiller ailesinden, dik ve dallanan gövdeli bir bitkidir. Dalların ucunda sarı, turuncu ya da kırmızı fırça gibi çiçek başları (tabla) açar. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre bitki boyu genellikle 80-100 cm'dir ve tohumunda yüzde 30-50 arasında yağ bulunur.

Aspirin tarlada öne çıkan özelliği derine inen kazık köküdür. Bu kök, toprağın alt katlarındaki suyu kullanır; bu sayede aspir, buğday ve arpadan sonra kıraç tarlada ekilebilecek az sayıdaki yağ bitkisinden biridir. Ayçiçeği işleyen fabrikalar aspiri de işleyebildiği için ürünün satış kanalı da hazırdır.

Aspirden üç ürün çıkar: yemeklik yağ, yağ çıktıktan sonra kalan küspe ve boya ya da çay olarak kullanılan çiçek yaprakları. Yağ ve çiçek ayrı ürünlerdir; çiftçinin asıl geliri tohumdan, yani yağdan gelir.

Aspir Hangi Toprakta ve İklimde Yetişir?

Enstitüye göre aspir için en iyi toprak derin, verimli, tınlı, suyu iyi süzen ama su tutma gücü yüksek topraktır. Toprak pH'sı 5-7 arasında, yani nötr ya da nötre yakın olmalıdır. Aspir kıraç tarlalarda da yetişir, ancak sığ ve taşlı toprakta kazık kökü aşağı inemez ve kuraklık dayanıklılığının avantajı kaybolur.

Tuza dayanıklılığı arpa ile aynı düzeydedir. Ancak tuz arttıkça çimlenme, verim ve tanedeki yağ oranı düşer. Taban suyu yüksek, su göllenen tarlalar aspire uygun değildir; göllenme kök hastalıklarını tetikler.

Soğuğa dayanıklılık bitkinin dönemine göre değişir. Enstitüye göre rozet dönemindeki genç bitki yaklaşık -7°C'ye, bazı çeşitlerde -12°C'ye kadar dayanır. Sapa kalktıktan sonra -4 ile -5°C'lik donlar ciddi zarar verir, tablalar oluştuktan sonra sıfırın altındaki sıcaklıklar çiçek ve tane gelişimini bozar. Sapa kalkmış aspir ise 40-45°C sıcaklıktan etkilenmez.

Aspir Ne Zaman Ekilir?

Ekim zamanını bölgenin kışı belirler. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre yazlık ekim için en uygun dönem 20 Mart-20 Nisan arasıdır. Kışı ılık geçen yerlerde kışlık ekim yapılır: Çukurova'da Kasım, Şanlıurfa gibi güney bölgelerinde Kasım ya da Aralık başı önerilir.

Kışlık ve yazlık ekimi karıştırmayın. İç Anadolu'da sonbaharda ekilen aspir, sapa kalktığı dönemde gelen donlarla zarar görebilir. Yazlık ekimde ise gecikme pahalıya patlar: Enstitüye göre geç ekilen aspirde boy kısalır, dallanma azalır, verim ve yağ oranı düşer.

Kışlık ekimin verimi daha yüksektir. GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsünün Safir çeşidi için verdiği tohum verimi kışlık ekimde dönüme 350-400 kg, yazlık ekimde 150-200 kg'dır. Bu fark, kışlık aspirin daha uzun süre gelişip daha çok tabla vermesinden gelir.

Toprak Hazırlığı ve Ekim

Enstitüye göre boş bırakılacak tarla sonbaharda ya da ilkbaharda pullukla sürülür, ekimden önce diskaro ile ince ve düz bir tohum yatağı hazırlanır. Tohum yatağı kesekli olursa tohum toprakla iyi temas etmez ve çıkış düzensiz olur.

Ekim derinliği 2,5-4 cm olmalıdır; Enstitü tohumun 5 cm'den derine bırakılmamasını önerir. Toprak sıcaklığı 15-16°C civarındayken çıkış 7-8 günde tamamlanır. Soğuk toprakta bu süre 2-3 haftaya uzar ve tohum toprakta çürümeye açık kalır.

Ekimden sonra gelen yağmur toprak yüzünde kaymak bağlatabilir. Kaymak, fidelerin çıkmasını engeller. Enstitü, kaymağın bitkiler çıkmadan hemen önce diskli bir aletle kırılmasını önerir.

Aspir Dönüme Kaç Kg Ekilir?

Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre en uygun sıra arası 15-20 cm'dir ve bu aralıkta dönüme 4-6 kg tohum atılır. Hedef, dönümde ortalama 100.000 bitkidir; bu da sıra üzerinde yaklaşık 5 cm'de bir bitki demektir.

Tohum miktarı tane iriliğine göre ayarlanır. Enstitüye göre çok küçük taneli çeşitlerde 4 kg yeterlidir; 40-60 cm gibi geniş sıra aralığında ise dönüme 2-3 kg tohum kullanılır. Ancak geniş sıra aralığı yabancı ot sorununu artırır.

Bu rakamlar tohumun bütünü, yani kabuklu tohum içindir. Aspir tohumunun önemli kısmı kabuktur; GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsüne göre Safir çeşidinde kabuk oranı yüzde 40-42'dir. Ayrıntılar için aspir dönüme kaç kg ekilir yazımıza bakabilirsiniz.

Aspir Çeşitleri: Dikenli mi, Dikensiz mi?

Çeşit seçerken ilk karar dikenli ya da dikensiz çeşittir. Enstitünün verdiği bilgiye göre Yenice ve Dinçer dikensiz, Remzibey-05 dikenlidir. GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsünün 2019'da tescil ettirdiği Safir çeşidi de dikenlidir.

İlk üç satır Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsünden, Safir satırı GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsünden alınmıştır. Tabloda görüldüğü gibi dikensiz çeşitlerin yağ oranı daha düşüktür. Dikenli çeşit biçerdöverle hasat edilecek tarlada sorun çıkarmaz ama elle iş, çiçek toplama ve hayvan otlatma zorlaşır.

Aspirde Gübreleme

Gübre kararı toprak analiziyle verilir. Aspirin kökü derine indiği için Enstitü, toprak örneğinin 1-1,5 m derinliğe kadar alınmasını önerir. Analiz yapılamıyorsa dönüme 12-15 kg saf azot ve 3-5 kg saf fosfor verilmesini tavsiye eder; potasyum çoğu toprakta yeterlidir.

Enstitüye göre bu ihtiyaç 20-20-0 kompoze gübre ile karşılanabilir, gerekirse 15-15-15 kullanılıp eksik azot amonyum nitrat ya da üre ile tamamlanır. Ürenin etkisi yavaş ve sürekli olduğu için tercih edilir. Gübre ekimle birlikte atılıyorsa tohumla doğrudan temas etmemelidir; temas çimlenmeyi bozar.

Yabancı Ot Mücadelesi

Aspir ilk 3-4 haftada yavaş gelişir ve bu dönemde yabancı otla rekabet edemez. Enstitüye göre 15-20 cm gibi dar sıra arasıyla ekilen aspir kısa sürede toprağı kapattığı için çoğu tarlada ayrıca ilaçlama gerekmez.

İlaç gerekirse ekimden önce toprağa karıştırılan trifluralin ve metolaklor etken maddeli ilaçlar kullanılır; metolaklor ekimden sonra, çıkıştan önce de atılabilir. Enstitü, çıkış sonrasında pendimetalin etken maddeli bir ilacı önerir. İlaç dozu toprağın yapısına göre değişir; yüksek doz bitkide yanma yapar, bu yüzden etiket dozunu aşmayın.

Aspir Sulanır mı?

Aspir kuru şartta yetişir ama suya da iyi cevap verir. Enstitüye göre iki kritik dönem vardır: çıkıştan 20-25 gün sonra başlayan sapa kalkma dönemi ve çıkıştan 55-65 gün sonraki çiçeklenme öncesi dönem. Bu dönemlerde yağış yetersizse yapılan sulama verimi artırır.

Su eksikliğinin ilk işareti alt yaprakların kahverengileşip yanmasıdır; sulama bu belirti görülmeden yapılmalıdır. Çok sıcak günlerde sulama yapılmaz ya da kısa sürede bitirilir. Su tarlada göllenmemelidir, çünkü göllenme kök hastalıklarına yol açar.

Hastalık ve Zararlılar

Aspirin en bilinen zararlısı aspir sineğidir (Acanthiophilus helianthi). Ankara Üniversitesi ders notlarına göre bu sinek kışı aspir artıkları içinde pupa olarak geçirir, yılda bir döl verir ve larvası tabla içindeki tohumları yiyerek tohumun küçülmesine ve yağ oranının düşmesine yol açar. Hasat artıklarının tarlada bırakılmaması ve münavebe bu zararlıyı azaltır.

Hastalıklar arasında nemli ortamda görülen aspir pası öne çıkar. Hastalıkların çoğu fazla nem ve su göllenmesiyle ilgilidir; temiz tohumluk, iyi drenaj ve aspirin aynı tarlaya üst üste ekilmemesi en etkili önlemlerdir.

Aspir Hasadı Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre hasat zamanı yaprakların çoğu kuruduğunda, tablaları saran yapraklar kahverengileştiğinde, tabla elle ezildiğinde tohum kolayca ayrıldığında ve taneler tamamen beyazlaştığında gelir. Bu genellikle çiçeklenmeden 4-5 hafta sonradır.

Hasat geciktirilmemelidir. Gecikmede tane rengi bozulur, yağmur yağarsa tohum tabla içinde çimlenebilir. Aspir buğday biçerdöveriyle biçilir; Enstitü batör devrinin dakikada 550'ye ayarlanmasını ve kontrbatör açıklığının önde 1,5-1,6 cm, arkada 1,2-1,3 cm olmasını önerir.

Ambara konacak tanenin nemi yüzde 8 olmalı, hiçbir durumda yüzde 10'u geçmemelidir. Nemli konan tane kızışır, yağ kalitesi bozulur.

Aspir Dönüme Kaç Kilo Verir?

Verim ekim zamanına ve suya bağlıdır. GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsüne göre Safir çeşidi kışlık ekimde dönüme 350-400 kg, yazlık ekimde 150-200 kg tohum verir. Bu rakamlar araştırma şartlarında alınmış verimlerdir.

Çiftçi tarlasında verim daha düşük olabilir. Namık Kemal Üniversitesinde yapılan bir araştırmada Trakya'daki aspir işletmelerinin ortalama verimi dönüme 56,6 kg bulunmuştur. Araştırma verimiyle çiftçi verimi arasındaki bu fark, ekim zamanı, tohum miktarı, yabancı ot ve hasat kaybındaki hatalardan gelir.

Aspir Satışı ve Kârlılık

Aspir tohumu yağ fabrikalarına satılır; ayçiçeği işleyen tesisler aspiri de işleyebilir. Ekimden önce alıcıyı bulmak, hatta sözleşmeli üretim yapmak en güvenli yoldur. Kârlılığı hesaplarken dönüm başına tohum, gübre, ilaç, mazot ve hasat giderlerini toplayıp beklediğiniz verimle alım fiyatının çarpımından çıkarın.

Yağ çıkarıldıktan sonra kalan küspe, Enstitüye göre yüzde 22-24 protein içerir ve hayvan yemi olarak değerlendirilir. Bu yüzden aspir, hem yağ hem yem zincirine katkı veren bir üründür.

Aspir Münavebede Nereye Konur?

Aspir hububat ağırlıklı kıraç tarlalarda ekim nöbetini çeşitlendirmek için iyi bir seçenektir. Buğday ya da arpadan sonra ekilir; aspirden sonra da yeniden hububata dönülür. Aynı tarlaya aspiri üst üste ekmek hastalık ve aspir sineği baskısını artırır.

Unutmayın ki aspirin derin kökü toprağın alt katlarındaki suyu da tüketir. Yağışı az yerlerde aspirden sonra ekilecek buğdayın su durumu nadastan sonrakine göre daha zayıf olabilir. Nadas yerine aspir ekmeden önce yörenizin yağışını hesaba katın.

Sıkça Sorulan Sorular

Aspir ne zaman ekilir?

Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre yazlık aspir 20 Mart-20 Nisan arasında ekilir; Çukurova'da Kasım, Şanlıurfa gibi güney bölgelerinde Kasım ya da Aralık başında kışlık ekim yapılır.

Aspir dönüme kaç kilo ekilir?

15-20 cm sıra arasında dönüme 4-6 kg tohum atılır; 40-60 cm geniş sıra aralığında 2-3 kg yeterlidir.

Aspir kaç günde hasat edilir?

Enstitüye göre yazlık aspirin yetişme süresi 110-140 gündür ve hasat çiçeklenmeden 4-5 hafta sonra yapılır.

Aspir dönüme kaç kilo verir?

GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsüne göre Safir çeşidi kışlık ekimde dönüme 350-400 kg, yazlık ekimde 150-200 kg tohum verir.

Aspirin yağ oranı ne kadardır?

Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsüne göre aspir tohumunda yüzde 30-50 yağ bulunur; Safir çeşidinde bu oran kışlık ekimde yüzde 38, yazlık ekimde yüzde 36'dır.

Kaynaklar

• Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü: Aspir Bitkisi ve Tarımı
• GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü: Safir Aspir Çeşidi
• Namık Kemal Üniversitesi: Trakya Bölgesinde Aspir Tarımı Yapan İşletmelerin Etkinlik Analizi