Süt üreticisi neden kooperatifleşmeli? Tek başına değil, birlikte güçlü olmak
Süt üreticileri için kooperatifin faydaları, Türkiye'deki örgütlenme yolları, kooperatiflerin neden battığı ve başlamak isteyenlere öneriler.
Süt üreticisinin en büyük derdi çoğu zaman ahırda değil, ahırın kapısından çıktıktan sonra başlar. Sütü kime, kaça vereceği, parasını ne zaman alacağı, yemi nereden, hangi fiyata alacağı… On ineği olan bir aile işletmesi bu pazarlıkların hepsinde tek başına ve zayıf taraftır. Kooperatif, tam bu noktada küçük üreticiyi büyük alıcının karşısına tek ses olarak çıkaran bir araçtır.
Kooperatif süt üreticisine ne kazandırır?
1. Pazarlık gücü
Bir köyün sütünü tek tek toplayan alıcı, her üreticiye ayrı fiyat söyleyebilir. Aynı köyün sütü bir kooperatifte toplandığında alıcının karşısında tek bir satıcı olur. Toplu satılan, soğutulmuş ve kalitesi belgeli süt, mandıra için de daha değerlidir. Bu yüzden kooperatif çoğu zaman tek üreticinin alamayacağı fiyatı ve ödeme şartını alabilir.
2. Ortak soğutma ve kalite
Sütün fiyatını belirleyen şeylerden biri kalitesidir: bakteri yükü, somatik hücre sayısı, yağ ve protein oranı. Sağımdan sonra hızla soğutulmayan sütte bakteri çoğalır. Her üreticinin kendi soğutma tankını alması pahalıdır. Kooperatifin kuracağı ortak süt toplama merkezi ve soğutma tankı, köydeki bütün sütün kalitesini birden yükseltir.
3. Girdide toplu alım
Yem, mineral, tohum, gübre ve veteriner ilacı toplu alındığında fiyat düşer. Bazı kooperatifler kendi yem karma tesislerini kurarak üyesine maliyetine yakın fiyattan yem verir. Süt işletmesinde giderin en büyük kalemi yem olduğu için burada yapılan küçük bir indirim bile yıl sonunda ciddi bir fark yaratır.
4. Ortak makine ve hizmet
Silaj makinesi, balya makinesi ya da gübre tankeri tek bir küçük işletme için pahalı ve yılın çoğunda boştadır. Kooperatifin satın alıp üyelerine sırayla kiraladığı makine, herkese erişim sağlar. Aynı şekilde suni tohumlama, veteriner hizmeti ve kayıt tutma da ortak yapılabilir.
5. Destek ve hibelere erişim
Kırsal kalkınma programları ve hibelerde örgütlü üreticilere yönelik destekler bulunur. Tek başına başvuru yapacak gücü ve bilgisi olmayan üretici için kooperatif, bu desteklere ulaşmanın yoludur. Hangi desteklerin açık olduğu yıldan yıla değiştiği için güncel çağrıları il tarım müdürlüğünden takip etmek gerekir.
Türkiye'de süt üreticisinin örgütlenme yolları
Süt üreticisinin önünde birkaç farklı örgüt türü vardır ve bunlar birbirinin yerine geçmez:
- Tarımsal kalkınma kooperatifleri: 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'na göre kurulur. Süt toplama, soğutma, girdi alımı ve ortak makine gibi ticari işleri yapabilir. Kuruluş için en az yedi ortak gerekir.
- Üretici birlikleri: 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu'na göre kurulur. Daha çok üreticiyi temsil etme, üretimi planlama ve pazarlamaya yön verme amacı taşır.
- Yetiştirici birlikleri: Damızlık sığır yetiştiricileri birlikleri soy kütüğü, ırk ıslahı ve kayıt işlerini yürütür. Birçok desteğin ön şartı olan kayıtlar bu birlikler üzerinden tutulur.
Çiğ süt referans fiyatı ise Ulusal Süt Konseyi tarafından açıklanır. Örgütlü üretici, bu fiyatın belirlenmesinde ve alıcıyla yapılan sözleşmelerde daha güçlü söz sahibi olur.
Kooperatifler neden batar?
Kooperatifçiliğin ülkemizde kötü bir hatırası da var. Kâğıt üzerinde kurulup hiç çalışmayan, bir iki kişinin elinde kalan, hesabı sorulamayan kooperatifler çok görüldü. Başarısızlığın sebepleri genellikle aynıdır:
- Ortak gerçek ihtiyaç olmadan kurulmak: Yalnız bir hibe için kurulan kooperatif, hibe bitince dağılır.
- Şeffaflık eksikliği: Hesaplar ortaklara düzenli açıklanmazsa güven kaybolur, ortak sütünü kooperatif yerine dışarıya satmaya başlar.
- Ortağın sadakatsizliği: Dışarıdan bir kuruş fazla veren alıcıya sütünü satan ortak, kooperatifin pazarlık gücünü kırar. Kooperatif ancak ortakları kötü günde de birlikte kaldığında güçlüdür.
- Profesyonel yönetim olmaması: Muhasebe, satış ve sözleşme işleri iyi niyetle değil, bilgiyle yürür. Büyüyen kooperatifin işi bilen bir müdüre ihtiyacı vardır.
Başlamak isteyen üreticiye öneriler
Kooperatif kurmadan önce köyde ya da bölgede aynı derdi taşıyan üreticilerle oturup açık konuşun: Ortak soğutma tankı mı lazım, toplu yem alımı mı, yoksa alıcıya karşı birlikte fiyat pazarlığı mı? İşe tek ve somut bir ihtiyaçla başlayan kooperatifler daha uzun yaşar. Kuruluş ve ana sözleşme işlemleri için il tarım ve orman müdürlüğüne ve il ticaret müdürlüğüne danışın. Yönetime seçilenlerin hesabı düzenli açıklamasını ana sözleşmeye baştan yazın.
Son söz
Süt üreticisi tek başına fiyatı belirleyemez ama örgütlü üretici fiyatın belirlendiği masada oturabilir. Kooperatif mucize değildir; ortaklarının dürüstlüğü ve birlikte kalma kararlılığı kadar güçlüdür. Doğru kurulan ve şeffaf yönetilen bir kooperatif, küçük süt işletmesinin ayakta kalmasının en sağlam yollarından biridir.
Köşe yazıları yazarlarının kişisel görüşünü yansıtır; TarlaTapan'ın kurumsal görüşü değildir.