Şeker Pancarı Kist Nematodu: Belirtiler, Bulaşma ve Mücadele

Şeker pancarı kist nematodu (Heterodera schachtii), pancar köklerinde beslenen, gözle zor görülen bir kurttur. Bulaştığı tarlada bitkiler öğle sıcağında pörsür, gelişme geri kalır, kökte bol miktarda saçak kök ve üzerinde toplu iğne başı büyüklüğünde beyaz kistler görülür. Kistler toprakta yıllarca canlı kaldığı için mücadele; toprak analizi, münavebe, tuzak bitki ve dayanıklı çeşit üzerine kurulur.

Kist Nematodu Nedir?

Kist nematodu, toprakta yaşayan ve bitki köklerinde beslenen mikroskobik bir kurttur. Larvalar köke girer, kök dokusunda beslenme alanı oluşturur ve gelişimini burada tamamlar. Dişiler olgunlaştıkça kökün dışına doğru şişer, limon biçimli beyaz bir görünüm alır. Dişi öldüğünde vücudu kahverengi, sert bir kese olan kiste dönüşür ve içinde yüzlerce yumurta taşır.

Nematodun konukçuları yalnızca şeker pancarı değildir. Kırmızı pancar, ıspanak, lahana gibi turpgiller ve tarladaki bazı yabancı otlar da konukçudur. Bu nedenle pancar ekilmeyen yıllarda bile bu bitkiler tarlada nematodu besleyebilir.

Kökte Yaptığı Zarar ve Belirtileri

Nematod kökün su ve besin taşıyan dokularında beslendiği için bitki, toprakta su olsa bile susuz gibi davranır. Bitki buna kökü çoğaltarak cevap verir ve kök sakallanır.

• Sıcak saatlerde yaprakların pörsümesi, akşam toparlanması.
• Yaşlı yaprakların erken sararması ve kuruması.
• Tarlada yuvarlak ya da şeritler hâlinde geri kalmış alanlar.
• Kökün küçük kalması, bol saçak kök oluşması.
• Saçak kökler üzerinde gözle görülebilen beyaz ve sonra kahverengileşen kistler.

Belirtiler tek başına kesin teşhis sağlamaz; kuraklık, kök çürüklüğü veya rizomani de benzer görüntü verebilir. Kesin sonuç için toprak ve kök incelemesi gerekir.

Tarlada Nematod Varlığının Anlaşılması

En pratik yöntem, şüpheli alandan bir bitkiyi küreğe alıp topraktan dikkatlice çıkarmaktır. Kök çekilerek sökülürse ince kökler ve kistler toprakta kalır. Yaz başından itibaren saçak kökler üzerinde beyaz, iğne başı büyüklüğünde dişiler gözle veya büyüteçle görülebilir. Zarar gören alanlar genellikle tarla girişleri, makinenin döndüğü başlar ve sulama suyunun geldiği yönde daha belirgindir.

Toprakta Yıllarca Kalması

Kistin sert kabuğu içindeki yumurtaları kuraklığa, soğuğa ve birçok etkene karşı korur. Yumurtaların bir kısmı her yıl kendiliğinden açılır, bir kısmı ise konukçu bitkinin kökünden salgılanan maddeleri bekler. Bu yüzden konukçu ekilmeyen yıllarda nüfus azalır ama sıfırlanmaz; kistler toprakta uzun yıllar canlı kalabilir. Pancarın sık aralıklarla ekildiği tarlalarda nüfus her ekimde katlanarak artar.

Toprak Analiziyle Kist Sayımı

Bulaşıklığın derecesi, laboratuvarda toprak örneğinden kist ve yumurta sayımıyla belirlenir. Örnekler pancar ekiminden önce, genellikle önceki ürünün hasadından sonra alınır. Sonuç, tarlaya pancar ekilip ekilmeyeceğine ve dayanıklı çeşit gerekip gerekmediğine karar vermek için kullanılır.

• Tarla, homojen parçalara ayrılarak her parçadan ayrı örnek alınır.
• Her parçada zikzak çizerek çok sayıda noktadan toprak toplanır.
• Örnek, işlenen toprak derinliğinden, yaklaşık 0-30 cm'den alınır.
• Toprak karıştırılıp etiketlenerek laboratuvara gönderilir.
• Şeker fabrikalarının ziraat birimleri ve il tarım müdürlükleri bu konuda yol gösterir.

Tuzak Bitki ve Dayanıklı Çeşit Yaklaşımı

Tuzak bitki, nematod yumurtalarının açılmasını teşvik eden ama nematodun çoğalmasına izin vermeyen bitkilerdir. Nematoda dayanıklı yağ turpu ve beyaz hardal çeşitleri bu amaçla ara ürün olarak ekilir. Larvalar köke girer ama gelişimini tamamlayamaz, böylece toprakta nüfus azalır. Tuzak bitkinin etkili olması için toprak sıcaklığının yeterli olduğu dönemde ekilmesi ve iyi gelişmesi gerekir.

Nematoda dayanıklı veya toleranslı pancar çeşitleri de bulaşık tarlalarda verim kaybını azaltır. Dayanıklı çeşit, nematod çoğalmasını sınırlar; toleranslı çeşit ise nematod varken de makul verim verir. Hangi çeşidin kullanılacağı, kist sayımı sonucuna göre fabrika ile birlikte belirlenmelidir.

Bulaşık Tarlada Ekim Planı

Bulaşık tarlada ilk adım, pancarın ekim aralığını açmak ve konukçu olmayan ürünlere yer vermektir. Hububat, mısır, ayçiçeği ve baklagiller nematodun konukçusu değildir. Konukçu yabancı otlarla mücadele edilmeli, mümkünse tuzak bitki ara ürün olarak değerlendirilmelidir. Ekim aralığı konusunun ayrıntıları “Şeker Pancarı Kaç Yılda Bir Ekilir?” yazısında ele alınmıştır.

Bulaşmayı Yayan Etkenler

Nematod kendi başına çok az yer değiştirir; yayılması büyük ölçüde toprak taşınmasıyla olur. Bulaşık tarladan temiz tarlaya geçen her toprak parçası kist taşıyabilir.

• Makine ve aletlere yapışan toprak: En önemli yayılma yoludur.
• Pancarla taşınan toprak ve fabrikadan geri dönen pancar toprağı.
• Sulama ve sel suyu ile taşınan toprak.
• Rüzgârla taşınan toz, hayvan ve insan ayakkabısındaki toprak.

Makinelerin bulaşık tarladan çıkarken temizlenmesi ve işe temiz tarladan başlanması, yayılmayı yavaşlatan basit ama etkili önlemlerdir.

Sıkça Sorulan Sorular

Pancarda nematod nasıl anlaşılır?

Sıcak saatlerde pörsüyen, geri kalan bitkilerin kökü dikkatle sökülür. Saçak kökler üzerinde iğne başı büyüklüğünde beyaz kistler görülürse nematoddan şüphelenilir; kesin sonuç toprak analiziyle alınır.

Nematodlu tarlaya pancar ekilir mi?

Bulaşıklık derecesine bağlıdır. Hafif bulaşık tarlada dayanıklı veya toleranslı çeşitle ekim yapılabilir; yoğun bulaşık tarlada önce münavebe ve tuzak bitkiyle nüfus azaltılmalıdır.

Nematod için toprak analizi nasıl yapılır?

Tarla parçalara ayrılır, her parçadan zikzak çizilerek 0-30 cm derinlikten çok sayıda noktadan toprak alınır, karıştırılıp laboratuvara gönderilir. Laboratuvar kist ve yumurta sayımı yapar.

Nematod toprakta kaç yıl kalır?

Kistler içindeki yumurtaları koruduğu için toprakta uzun yıllar canlı kalabilir. Konukçu ekilmeyen yıllarda nüfus azalır ama tamamen yok olmaz.

Nematod nasıl bulaşır?

Büyük ölçüde toprak taşınmasıyla bulaşır. Makineye yapışan toprak, sulama suyu, pancarla taşınan toprak ve rüzgârla taşınan toz başlıca yollardır.