İçeriğe geç
11°C
Hayvan Sağlığı

Koyun Keçi Hastalıkları, Parazitler ve Yıllık Aşı Takvimi

Koyun keçi hastalıkları: çelerme, şap, veba, çiçek, agalaksi, brusella, ektima, uyuz, kene ve kelebek; belirtiler, korunma ve aylık aşı takvimi.

Muhammet Elma 22 Kasım 2026 10 dk okuma
Koyun Keçi Hastalıkları, Parazitler ve Yıllık Aşı Takvimi

Koyun keçi hastalıkları üç büyük grupta toplanır: virüs ve bakterilerin yaptığı salgın hastalıklar, iç ve dış parazitler, zehirli otlardan gelen zehirlenmeler. Salgın hastalıklara karşı en etkili koruma aşıdır. Parazitlere karşı düzenli ilaçlama ve kuru ağıl, zehirlenmeye karşı ise merayı tanımak gerekir. Çoğu hastalık sürüye yeni alınan hastalıklı bir hayvanla ya da ıslak, havasız ağılla girer.

Reklam

Bu yazıdaki bilgiler Konya Yatırım Destek Ofisi'nin küçükbaş üretici rehberinden ve Hakkari İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün yıl boyu aşılama programından alınmıştır. Aşının dozu, yolu ve gebe hayvana yapılıp yapılmayacağı her ürüne göre değişir. Bu yüzden aşı ve ilaç uygulamasını veteriner hekim planlar; yazıda doz verilmemiştir.

İçindekiler

Reklam

Koyun ve keçide en çok görülen hastalıklar hangileridir?

Koyun ve keçide en çok görülen ve en çok kayıp verdiren hastalıklar çelerme (enterotoksemi), şap, koyun keçi vebası, çiçek, agalaksi, ektima, kanlı ishal ve iç parazitlerdir. Bunların çoğu aşıyla ya da düzenli ilaçlamayla önlenebilir. Ani ölüm, toplu ishal, yavru atma ve topallık gördüğünüzde vakit kaybetmeden veteriner hekim çağırın.

HastalıkKimeBaşlıca belirtiKorunma
Çelerme (enterotoksemi)Kuzu, koyun, keçiAni titreme, düşme, ani ölüm; kuzuda ishalAşı, ani yem değişikliğinden kaçınma
ŞapKoyun, keçiTırnak arasında ve ağızda yara, topallıkAşı, ayırma
Koyun keçi vebası (PPR)Koyun, keçiÇok bulaşıcı, yüksek ölümDevlet aşı programı
Koyun keçi çiçeğiKoyun, keçiYünsüz yerlerde çiçek biçiminde yara, ateşAşı
Agalaksi (süt kesen)Sağmal koyun ve keçiMemede sertlik, sütün kesilmesi, gözde beyazlamaAşı
EktimaKuzu, oğlakAğız, dil ve dudakta yaraAşı
Brusella (Malta humması)Koyun, keçi, insanGebeliğin ortasında yavru atmaAşı, kan testi
Kanlı ishal (koksidiyoz)Kuzu, oğlakKanlı ve sümüksü ishal, zayıflamaKuru ağıl, kalabalıktan kaçınma
Pieten (tırnak çürüğü)Koyun, keçiTırnak arasında kokulu yara, topallıkÇamursuz ağıl, ayak banyosu
Mavi dilKoyunDilin morarıp şişmesiAşı, sinek mücadelesi

Çelerme (enterotoksemi) neden ani ölüm yapar?

Çelerme, bağırsaktaki bir bakterinin ürettiği zehirle hızla öldüren bir hastalıktır. Halk arasında çelerme, ot, yaprak, yumuşak böbrek ya da bağırsak zehirlenmesi diye bilinir. Konya rehberine göre hastalık kuzularda 1-14 günlükken ishalle başlar ve kısa sürede öldürür. Yetişkin koyunda ise sağlıklı görünen hayvan aniden sıçrar, titrer, düşer ve ölür.

Çelerme genellikle ani yem değişikliğinden sonra görülür. Sürünün taze ve bol yeşil meraya birden çıkması, besiye alınan kuzuya birden çok arpa verilmesi riski artırır. Rehber, çelerme aşısının mevsim geçişlerinde, yem değişikliğinden önce ve besiye alınan hayvanlara besi öncesinde yapılmasını önerir. Hakkari aşı programında kuzu ve oğlaklara şubatta mera aşısı, sürüye eylül-ekimde çelerme aşısı yer alır.

Reklam

Şap, veba ve çiçek: salgın virüs hastalıkları

Şap, koyun keçi vebası ve çiçek, virüslerin yaptığı ve hızla yayılan hastalıklardır. Üçü de ihbarı zorunlu hastalıklar arasındadır; görüldüğünde il veya ilçe tarım müdürlüğüne haber verilir.

  • Şap: En çok yaz aylarında görülür. Konya rehberine göre en çok tırnak aralarında yara yapar; ağızda da yara, yüksek ateş, iştahsızlık ve yavru atma görülebilir. Tedavi edilmeyen tırnak yaraları topallığı artırır. Korunma ayırma ve aşıyla sağlanır. Hakkari programına göre şap aşısı 6 ayda bir yapılır.
  • Koyun keçi vebası (PPR): Çok bulaşıcı ve öldürücüdür. Devlet programıyla, genellikle eylül-ekim aylarında aşılanır. Yeni doğan kuzu ve oğlaklar da programa alınır.
  • Koyun keçi çiçeği: Vücudun yünsüz yerlerinde çiçek biçiminde yaralar yapar. Rehber yüksek ateş, solunum güçlüğü ve gözlerde şişmenin de görüldüğünü yazar. Hakkari programında çiçek aşısı ağustos ayındadır.

Şaplı ya da vebalı bir sürüyle aynı merayı, aynı suyu ve aynı araçları paylaşmak hastalığı taşır. Hayvan pazarından dönen araç ve çobanın çizmesi de hastalık getirebilir.

Agalaksi ve meme hastalıkları

Agalaksi, halk arasında "süt kesen" denen ve sağmal koyun ile keçide sütü kesen bulaşıcı bir hastalıktır. Konya rehberine göre memede sertlikler belirir, süt kesilmiş süt görünümü alır ve bazen kanlı olur. Hakkari programı, hastalığın gözlerde beyazlama ve çapaklanma da yaptığını belirtir.

Korunmanın en etkili yolu aşıdır. Hakkari programında agalaksi aşısı nisan ve kasım aylarında yer alır ve 6 ayda bir tekrarlanır. Sağım hijyeni de önemlidir: sağımdan önce eller yıkanır, hasta hayvan en son sağılır, sütü sürüden ayrı tutulur.

Brusella neden insan için de tehlikelidir?

Brusella, koyun ve keçide yavru atma yapan ve insana da kolayca bulaşan bir hastalıktır. İnsanlarda Malta humması olarak bilinir. Konya rehberine göre hayvanda en belirgin işaret, gebeliğin 2-4. aylarında görülen yavru atmadır; yavru atan koyunun döl yolundan kötü kokulu akıntı gelir.

Hastalık insana en çok çiğ süt ve taze peynirle, ayrıca atılan yavruya ve eşe çıplak elle dokunmakla geçer. Bu yüzden:

  • Atılan yavru ve eş eldivenle toplanıp gömülür ya da yakılır.
  • Yavru atan hayvan hemen ayrılır ve kan testi için veteriner hekime haber verilir.
  • Çiğ süt kaynatılmadan içilmez; taze peynir pastörize sütten yapılır.

Brusella aşısı devlet programıyla yapılır. Hakkari programında mayıs ayında göze damlatılarak uygulanan programlı aşı yer alır.

Kuzu ve oğlak hastalıkları

Kuzu ve oğlak ölümlerinin büyük kısmı ilk haftalarda ishal, ektima ve çelermeden kaynaklanır. Bu dönemde ağız sütünü zamanında emen, kuru ve temiz bölmede tutulan yavru çok daha az hastalanır.

  • Septisemi ve öldürücü ishal: Hakkari programında gebe koyunlara doğuma 1-1,5 ay kala, yeni doğan yavrulara ocak ayında septisemi aşısı önerilir.
  • Ektima: Konya rehberine göre daha çok kuzularda ağız, dil ve dudakta yaralar yapar. Yaralı kuzu ememez ve zayıflar; önlem alınmazsa ölüm oranı yükselir. Hakkari programında ektima aşısı mart ayındadır.
  • Kanlı ishal (koksidiyoz): Bir yaşına kadar olan kuzu ve oğlaklarda toplu ölümlere yol açabilir. Rehber korunma için kalabalıktan kaçınmayı, yavruları yaşlılardan ayırmayı, su kaplarını ve yemlikleri yüksekte tutmayı ve ağıl tabanını kuru tutmayı önerir.

İç parazitler: kelebek ve kıl kurdu

İç parazitler, hayvanı öldürmeden zayıflatan ve verimi sessizce düşüren hastalıklardır. Konya rehberine göre Türkiye'de küçükbaşta en önemli iç parazit hastalıkları kelebek, kum kelebeği, mide-bağırsak kıl kurtları, delibaş, bağırsak şeritleri ve akciğer kıl kurdudur.

Rehberin önerdiği korunma yolları:

  • Bölgenin özelliğine göre yılda birkaç kez uygun parazit ilacı verilir.
  • Kelebeğin ara konağı olan sümüklülerin ürediği sulu ve çamurlu yerlerde hayvan otlatılmaz.
  • Bataklık ve su basan meralar mümkünse kurutulur.
  • Hastalıklı hayvan sağlamlardan ayrılır, besleme yeterli tutulur.

Hakkari programına göre iç ve dış parazit mücadelesi mayısta başlar, ekimde iç parazit ilaçlaması tekrarlanır. Sağmal hayvanda sütte kalıntı bırakmayan ilaç seçilmelidir. Aynı etken maddeyi yıllarca kullanmak parazitin ilaca direnç kazanmasına yol açar; ilacın türünü veteriner hekimle birlikte değiştirin.

Dış parazitler: uyuz, kene ve bit

Dış parazitler deriyi bozar, kan emer ve başka hastalıkları taşır. Konya rehberine göre koyun ve keçide baş, gövde ve ayakta yerleşen üç tür uyuz böceği vardır. Gövdedekiler şiddetli kaşıntı yapar; yapağı yer yer dökülür, hayvan çıplaklaşır ve zayıflar.

Keneler koyun sıtması gibi kan hastalıklarını taşır. Rehber kenelerle mücadelenin üç yerde yapılmasını önerir:

  1. Hayvanın üzerinde: Hastalık mevsiminde kene ilacıyla banyo ya da püskürtme.
  2. Ağılda: Çatlak ve yarıkların kapatılması, duvarların kireçle badanası.
  3. Merada: Bulaşık meraların kullanılmaması.

Rehbere göre küçükbaşta en etkili ilaçlama banyoyla yapılır; kısa sürede çok hayvan ilaçlanır ve ilaç kaybı azdır. Banyoya hangi ilacın konacağı, sürüde hangi parazitin bulunduğuna göre seçilir.

Tırnak hastalıkları ve topallık

Tırnak hastalıkları en çok çamurlu ağıl ve ıslak merada görülür. Konya rehberine göre pieten (tırnak arası hastalığı) sonbahar ve kışta artar. Tırnak arası iltihaplanır, kötü kokar, hayvan topallar; tedavi edilmezse tırnak düşebilir.

Korunmanın temeli ağılın ve avlunun çamursuz tutulmasıdır. Rehber her ağıla bir ayak banyosu yapılmasını önerir. Uzayan tırnaklar yılda birkaç kez kesilir. Topallayan hayvan sürüden ayrılıp tedavi edilir; çünkü hastalık yere bulaşan akıntıyla diğerlerine geçer.

Zehirli otlar ve zehirlenme belirtileri

Meraya dayanan küçükbaşta zehirli otlar önemli bir ölüm nedenidir. Konya rehberi Türkiye'deki başlıca zehirli otlar arasında baldıran otu, karapazı, koyun sarmaşığı, kurşun otu, şeytan elması, güzel avrat otu, sütleğen ve yabani tütünü sayar.

Rehbere göre zehirlenmeden şüphelenilecek durumlar:

  • Görünür bir neden olmadan ani hastalanma.
  • Ateş olmadan sinir sistemi ya da sindirimde ani bozukluk ve aynı belirtinin sürüde birçok hayvanda görülmesi.
  • Hızlı kalp atışı, nefes darlığı, halsizlik, ani ishal ve ölüm.

Zehirlenmede tedavi zordur; korunma esastır. Mera ve çevredeki çalılar tanınmalı, aç hayvan zehirli bitkinin bol olduğu yere salınmamalıdır.

Yıllık aşı takvimi

Yıllık aşı takvimi, bölgenin hastalık durumuna ve sürünün doğum zamanına göre veteriner hekimle birlikte kurulur. Hakkari İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün programı bir örnek olarak şöyledir:

AyYapılacaklar
OcakYeni doğan kuzu ve oğlaklara septisemi aşısı
ŞubatKuzu ve oğlaklara enterotoksemi (mera) aşısı
MartŞap ve ektima aşıları
NisanKeçi ciğer ağrısı ve agalaksi aşıları
Mayısİç-dış parazit mücadelesi, programlı brusella aşısı
HaziranPseudotüberküloz aşısı, dış parazit mücadelesine devam
TemmuzBarınakların bakım, onarım ve dezenfeksiyonu
AğustosÇiçek aşısı; yağışlardan önce topallık aşısı
EylülŞap ve koyun keçi vebası aşıları
EkimÇelerme (enterotoksemi) aşısı, iç parazit mücadelesi
KasımAgalaksi aşısı
AralıkDoğuma 1-1,5 ay kala gebe koyunlara septisemi aşısı

Doğum zamanı farklı olan sürüde takvim kaydırılır. Gebe hayvana yapılmayan aşılar vardır; bu yüzden takvimi koç katım tarihiyle birlikte planlayın.

Yeni gelen hayvan neden karantinaya alınır?

Yeni gelen hayvan, taşıdığı olası hastalığı sürüye bulaştırmasın diye karantinaya alınır. Dışarıdan alınan hayvan birkaç hafta ayrı bir bölmede tutulur, gözlenir, gerekirse ilaçlanır ve aşılanır. Konya rehberi, hastalık çıktığında hasta hayvanla ilgilenen çobanın önlük, çizme ve eldiven kullanmasını ister.

Ölen hayvan yakılır ya da derin bir çukura gömülür. Bulaşıcı bir hastalıktan şüpheleniliyorsa durum hemen ilçe tarım müdürlüğüne bildirilir. Rehber, bölgedeki bütün hayvanların aşılanmasının da bu bildirimle sağlandığını hatırlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Koyunlarda ani ölüm neden olur?

Koyunlarda ani ölümün en sık nedeni çelerme (enterotoksemi) hastalığıdır. Genellikle bol ve taze meraya ya da fazla arpaya birden geçince görülür. Zehirli ot yeme ve şarbon da ani ölüm yapabilir; ölen hayvanın nedenini veteriner hekime tespit ettirin.

Agalaksi aşısı ne zaman yapılır?

Agalaksi aşısı Hakkari İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün programında nisan ve kasım aylarında yer alır ve 6 ayda bir tekrarlanır. Konya rehberi aşının sağımın son iki ayı ile gebeliğin ilk iki ayında uygulandığını yazar. Kesin zamanı sürünün doğum takvimine göre veteriner hekim belirler.

Kuzu aşıları ne zaman yapılır?

Kuzu aşıları doğumdan sonraki ilk aylarda başlar. Örnek programda ocakta septisemi, şubatta enterotoksemi, martta ektima aşısı yer alır. Koyun keçi vebası aşısı devlet programıyla yeni doğan kuzu ve oğlaklara da yapılır.

Koyunlara parazit ilacı ne zaman verilir?

Koyunlara parazit ilacı genellikle ilkbaharda meraya çıkışta ve sonbaharda yapılır. Örnek programda iç ve dış parazit mücadelesi mayısta başlar, ekimde iç parazit ilaçlaması tekrarlanır. Gebe ve sağmal hayvanda kullanılacak ilacı veteriner hekim seçer.

Koyun keçi vebası insana bulaşır mı?

Koyun keçi vebası (PPR) koyun ve keçiye özgü bir hastalıktır, insana bulaşmaz. Ancak hayvanlar arasında çok hızlı yayılır ve yüksek ölüm yapar. Bu yüzden devlet programıyla aşılanır ve görüldüğünde ihbarı zorunludur.

Hayvanınızı satın, damızlık bulunBüyükbaş, küçükbaş, damızlık, buzağı, kuzu — TarlaTapan Pazar'da ücretsiz ilan verin; alıcı size doğrudan yazsın.
Ücretsiz ilan ver
Paylaş:
Muhammet Elma

TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.

Kuzulama tarihini hesaplayınKoç katım tarihini girin; tahmini kuzulama tarihini ve olası aralığı görün.
Koyun doğum hesaplama

TarlaTapan Haftalık Çiftçi Bülteni

Yeni rehber yazıları, destek ve hibe duyuruları ve pazardaki fırsatlar e-postanızda.