İkinci Ürün Ayçiçeği Ekimi Yapılır mı?

İkinci Ürün Kavramı ve Uygun Bölgeler

Ayçiçeği, Türkiye'de hem ana ürün hem de kışlık ürünlerin hasadından sonra ikinci ürün olarak yetiştirilebilen stratejik bir yağ bitkisidir. İkinci ürün yetiştiriciliği, özellikle kışlık hububat hasadının erken yapılabildiği ve vejetasyon süresinin (yetişme döneminin) uzun olduğu bölgelerde uygulanmaktadır. Türkiye'de bu tarım modeli için en uygun alanlar Ege, Çukurova ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleridir. Bu bölgelerin ekolojik şartları, Haziran ayında yapılacak ekimlerin ardından bitkinin olgunlaşması için yeterli sıcaklık toplamını ve güneşlenme süresini sağlamaktadır. Özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde (GAP), buğday veya arpa hasadından sonra arazinin boş kalmaması ve ekonomik değer üretilmesi amacıyla ikinci ürün ayçiçeği ekimi yaygınlaşmaktadır. İç Anadolu gibi bölgelerde ise vejetasyon süresinin kısalığı nedeniyle genellikle geççi birinci ürün ekimleri tercih edilse de, mikro klima özelliklerine sahip bazı alanlarda denemeler yapılmaktadır.

Buğday Hasadından Sonra Kalan Vejetasyon Süresi

Ayçiçeği bitkisinin normal bir gelişim sergileyip hasat olgunluğuna erişebilmesi için çeşitlerine göre 100 ile 150 gün arasında değişen bir zamana ihtiyacı vardır. Buğday hasadı genellikle Haziran ayı içerisinde tamamlandığı için, ikinci ürün olarak ekilecek ayçiçeğinin önünde yaklaşık 3,5 ile 4,5 aylık bir zaman penceresi kalmaktadır. Bu kısıtlı sürede bitkinin ihtiyaç duyduğu 2600-2850 °C civarındaki toplam sıcaklık isteğinin karşılanması hayati önem taşır. Ege Bölgesi'nde ikinci ürün ekimleri için Haziran sonu ile Temmuz başı uygun görülürken, GAP bölgesinde Mayıs sonu ve Haziran başı tercih edilen dönemdir. Bitkinin çiçeklenme ve tane doldurma aşamalarının sonbaharın ilk donlarından önce tamamlanması gerekir; çünkü ayçiçeği 6-8 yapraklı dönemden sonra 4 °C'nin altındaki sıcaklıklardan olumsuz etkilenmeye başlar.

İkinci Üründe Çeşit Seçimi: Erkencilik Şartı

İkinci ürün ayçiçeği üretiminde başarıyı belirleyen en kritik teknik faktör doğru çeşit seçimidir. Zaman kısıtlı olduğu için mutlaka "erkenci" veya "çok erkenci" grupta yer alan hibrit tohumlar tercih edilmelidir. Erkenci çeşitler 90-110 gün gibi kısa bir sürede yetişme döngüsünü tamamlayarak bitkiyi sonbahar yağışlarına veya donlarına yakalanmadan hasat etme imkânı sunar. Çeşit seçerken olgunlaşma gün sayısının yanında çıkış gücü de karşılaştırılmalıdır; yüksek çıkış gücü, yaz sıcağında yapılacak ekimlerde tarlada homojen bir bitki sıklığı elde edilmesini sağlar. Ayrıca erkenci çeşitlerin çiçeklenme dönemlerinin aşırı yaz sıcaklarının (30 °C üzeri) tepe noktasına denk gelmemesi, döllenme başarısını ve tane doluluğunu artırarak verimi güvence altına alır.

Anıza Doğrudan Ekim ve Toprak Hazırlığı

Buğday hasadından sonra zaman kaybetmemek için ikinci ürün ekimlerinde toprak hazırlığı hızla yapılmalıdır. Klasik yöntemde buğday anızı hasattan hemen sonra soklu pullukla 20-25 cm derinlikte sürülerek toprağa gömülür ve ardından kültivatör-tırmık kombinasyonuyla tohum yatağı hazırlanır. Ancak son yıllarda nem kaybını önlemek ve zaman kazanmak için anıza doğrudan ekim veya minimum toprak işlemeli yöntemler de dikkat çekmektedir. Ayçiçeği bitkisi düzgün bir çıkış için nemli ve havalanmış bir tohum yatağı ister. Yaz aylarında toprak yüzeyi çok kuru olduğu için tohumların çimlenebilmesi adına ekim derinliği 6-7,5 cm arasına kadar çekilebilir. Eğer tarlada yeterli nem yoksa, tohumun toprakla temasını sağlamak ve çimlenmeyi başlatmak için ekimden hemen sonra bir çıkış sulaması yapılması zorunludur.

Sulama Olmadan İkinci Ürün Olur mu?

Ayçiçeği kazık kök yapısı sayesinde kurağa diğer pek çok bitkiden daha dayanıklı olsa da, ikinci ürün döneminde sulama yapılmadan ekonomik verim almak neredeyse imkânsızdır. Yaz aylarında buharlaşma hızının yüksek olması ve yağışların yetersizliği, bitkiyi sürekli su stresine sokar. İkinci ürün tarımında yüksek ve arzulanan verimi alabilmek için su ihtiyacının mutlaka sulama yoluyla karşılanması gerekir. Araştırmalar, sulama yapılan alanlarda verimin susuz koşullara göre %100'e yakın oranlarda artış gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bitkinin suya en hassas olduğu ve eksikliğinde en büyük verim kaybının yaşandığı dönemler tabla oluşumu başlangıcı, çiçeklenme ve süt olum evreleridir. Bu kritik dönemlerde yapılacak 2-3 adet bilinçli sulama, tanelerin dolgun olmasını ve yağ oranının yükselmesini sağlar.

İkinci Üründe Beklenen Verim Aralığı

İkinci ürün ayçiçeğinde verim potansiyeli, ekim zamanına ve uygulanan bakım işlemlerine bağlı olarak ana üründen farklılık gösterebilir. Kuru tarım şartlarında (sadece yağışa dayalı) dekara verim 125-130 kg seviyelerinde kalırken, sulu şartlarda yetiştirilen ikinci ürünlerde bu miktar 250 kg ile 400 kg arasına çıkabilmektedir. Doğru gübreleme programı ve kritik dönem sulamalarıyla 400 kg'ın üzerinde verim almak mümkündür. Verimi etkileyen bir diğer unsur da bitki sıklığıdır; ikinci ürün ekimlerinde dekarda yaklaşık 4000-5500 canlı bitki bulunması hedeflenmelidir. Çeşitlerin genetik potansiyeli ve hastalıklara (özellikle mildiyö ve orobanş) karşı dirençli olması da nihai ürün miktarını doğrudan etkiler.

Hasadın Sonbahar Yağışlarına Yakalanma Riski

İkinci ürün üretiminde en büyük risklerden biri, hasat zamanının sonbaharın yağışlı ve nemli günlerine sarkmasıdır. Ayçiçeği, çiçeklenmeden yaklaşık 45-60 gün sonra hasat olumuna gelir. Normal şartlarda Ağustos sonu veya Eylül ayında yapılması gereken hasadın gecikmesi durumunda, tablaların kuruması zorlaşır ve tanelerdeki rutubet oranı depolama sınırı olan %9,5'in üzerinde kalır. Yüksek rutubetli ürünlerin depolanması kızışmaya ve yağ kalitesinin (asidite) bozulmasına yol açtığı için bu durumlarda kurutma işlemi gerekebilir. Ayrıca geç hasat, kuş zararını ve tane dökülme kayıplarını da artırmaktadır. Kuş zararı bazı bölgelerde %80'lere kadar ulaşabildiği için tablaları yere bakan çeşitlerin seçilmesi bu riski azaltan önemli bir önlemdir.

İkinci Ürün Ayçiçeği Ekonomik mi?

Ayçiçeği, üretim maliyetlerinin nispeten düşük olması ve tam mekanizasyona uygunluğu sayesinde ikinci ürün olarak oldukça ekonomik bir seçenektir. Buğday hasadından sonra boş kalacak arazinin değerlendirilmesi, birim alandan alınan yıllık toplam geliri artırır. Ayçiçeği aynı zamanda toprağın farklı katmanlarındaki besinleri kullanması ve kendisinden sonra ekilecek kışlık ürünlere (örneğin yeniden buğday veya baklagil) havalanmış ve temiz bir toprak bırakması nedeniyle ekim nöbeti için değerlidir. Sanayideki yüksek talep ve devlet tarafından verilen kilogram başına destekleme primleri, ayçiçeği üretimini çiftçiler için kârlı hale getirmektedir. İkinci ürün tarımında yüksek yağ oranına sahip hibritlerin kullanılması, ürünün satış değerini ve dolayısıyla üretici gelirini daha da yukarı taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Buğdaydan sonra ayçiçeği ekilir mi?

Evet; Ege, Çukurova ve Güneydoğu Anadolu gibi vejetasyon süresi uzun bölgelerde buğday hasadından sonra ikinci ürün olarak ayçiçeği ekimi başarıyla yapılmaktadır.

İkinci ürün ayçiçeği kaç kg verir?

Sulu tarım şartlarında ve doğru bakım ile ikinci ürün ayçiçeğinden dekara 250 kg ile 400 kg arasında dane verimi alınabilmektedir.

İkinci ürün ayçiçeği ne zaman ekilir?

Bölgelere göre değişmekle birlikte genellikle Haziran ayı içerisinde, buğday hasadının hemen ardından ekilmelidir.

İkinci ürün ayçiçeği susuz olur mu?

Yaz aylarındaki yüksek sıcaklık ve kuraklık nedeniyle ikinci ürün ayçiçeği üretiminde ekonomik bir verim için sulama yapılması zorunludur.

İkinci üründe hangi çeşit ekilmeli?

Kısıtlı sürede olgunlaşabilmesi için mutlaka erkenci veya çok erkenci hibrit ayçiçeği çeşitleri tercih edilmelidir.