Şeker Pancarı Dekara Kaç Kg Ekilir? Sıra Arası ve Tekleme

Ekim Normunu Belirleyen Etkenler

Şeker pancarı yetiştiriciliğinde dekara kullanılacak tohum miktarını (ekim normunu) belirlemek, verim ve kalite dengesini kurmanın ilk aşamasıdır. Ekim normu, tarlaya rastgele tohum serpmek değil; hektar veya dekar başına hedeflenen bitki popülasyonuna ulaşmak için yapılan hassas bir hesaplamadır. Dekara atılacak tohum miktarını belirlerken tohumun fiziki formu, çimlenme gücü, toprağın yapısı ve iklim riskleri bir bütün olarak dikkate alınmalıdır.

Geleneksel ekim yöntemlerinde çıplak tohumlar kullanılırken, modern pancar tarımında ıslah edilmiş ve ilaç kaplaması yapılmış peletli tohumlar tercih edilir. Çıplak ve kaplı tohumlarda dekara harcanan kütle ağırlığı değişkenlik gösterir. Çıplak pancar tohumunda dekara ortalama 250-300 gram tohum yeterli olurken, dışı koruyucu ve besleyici maddelerle kaplanmış peletli tohumlarda kütle ağırlığı dekara 325-400 gram seviyesine çıkar. Günümüz modern yetiştiriciliğinde tohum hesabı kilogramdan ziyade "ünite" (1 ünite = 100.000 adet tohum) bazında yürütülür.

Ekim normunun şekillenmesinde rol oynayan temel etkenler şunlardır:

• Tohumun Genetik Yapısı ve Formu: Tohumun monogerm (tek çimlenen) veya multigerm (çok çimlenen), çıplak ya da kaplı (peletlenmiş) yapıda olması.
• Laboratuvar Çimlenme Gücü ve Tarla Çıkış Oranı: Tohum lotunun çimlenme yüzdesi ile tarlanın nem ve sıcaklık koşullarına bağlı tahmini çıkış oranı.
• İklim ve Toprak Riskleri: İlkbahar geç donları, toprak yüzeyinde kaymak tabakası oluşumu, rüzgar erozyonu ve toprak altı zararlı kayıpları.
• Ekim Ekipmanının Tipi ve Hassasiyeti: Pnömatik hassas mibzer veya mekanik mibzer kullanımı ile traktörün ilerleme hızı.

Monogerm Tohum ve Tek Dane Ekim

Pancar tohumculuğundaki en büyük teknolojik devrim genetik monogerm tohumların geliştirilmesi ve tek dane ekim teknolojisine geçilmesidir. Doğal pancar tohumları (multigerm) yapısı gereği birden fazla tohumun birleşmesinden oluşan yumaklar halindedir. Bu yumaklardan tarlada 2 ila 4 adet fide aynı noktadan çıkar. Bu durum, bitkilerin birbirini boğmaması için yoğun insan emeği gerektiren tekleme (seyreltme) işçiliğini zorunlu kılar.

Genetik monogerm tohumlarda ise her bir tohum yumağında sadece tek bir embriyo bulunur ve çimlenme sonrası topraktan tek bir fide çıkar. Tohumların dışı fabrika ortamında fungicide ve insektisitlerle kaplanarak standart küresel şekle getirilir. Bu sayede tohumlar pnömatik hassas mibzerlerin disklerine tek tek tutunur ve tohum yatağına istenen mesafelerde bırakılır.

Monogerm tohum ve tek dane ekim yönteminin sağladığı başlıca avantajlar şunlardır:

• İşçilik Giderlerinin Azalması: Tarla çıkışından sonra tarlada insan gücüyle yapılan zahmetli tekleme (seyreltme) ihtiyacı ortadan kalkar veya en aza iner.
• Tohum İsrafının Önlenmesi: Tarlaya gereksiz fazla tohum atılmasının önüne geçilerek tohum maliyeti kontrol altına alınır.
• Homojen Bitki Dağılımı: Tohumlar sıra üzerine eşit aralıklarla düştüğü için tarlada boşluk veya aşırı sıklaşma meydana gelmez.
• Hızlı ve Güçlü İlk Gelişim: Fide yanındaki kardeş bitkiyle besin ve ışık rekabetine girmeden doğrudan kök gelişimine başlar.

Dekarda Hedeflenen Bitki Sayısı

Şeker pancarı tarımında yüksek kök tonajı ve şeker verimi elde etmenin altın kuralı, tarlada optimum bitki popülasyonunu sağlamaktır. Tarlada ne gereğinden az ne de gereğinden fazla bitki bulunmalıdır. Yapılan bilimsel araştırmalar ve saha denemeleri, Türkiye koşullarında hasat anında dekarda (1000 m²) bulunması gereken ideal bitki sayısının 9.000 ile 10.000 adet (optimum 10.000 bitki/da) olduğunu göstermektedir.

Saha koşullarında bitki sayısı dekarda 7.000-8.000 adedin altına düştüğünde "alt kritik bitki sıklığı" sınırına girilir ve alan verimliliği düşer. Çimlenme sürecinde yaşanabilecek don, haşere, çamurlaşma veya kaymak tabakası gibi zararları kompanse edebilmek adına, ekim esnasında mibzer ayarı dekara yaklaşık 11.000 ile 12.000 adet tohum düşecek şekilde yapılmalıdır. Böylece %80-85'lik bir tarla çıkış oranında dahi hedef alanı tam kapatan ideal popülasyona ulaşılır.

Bitki popülasyonunun vejetasyon dönemindeki gelişimi şu şekilde özetlenebilir:

• Hedeflenen Hasat Sıklığı: Dekarda 9.000 ile 10.000 adet sağlıklı ve eşit dağılımlı bitki varlığı.
• Ekim Anı Tohum Sayısı: Zayiat kayıpları gözetilerek dekara 11.000 - 12.000 adet tohum ekilmesi.
• Alt Kritiki Sıklık Sınırı: Dekarda 7.000 bitkinin altına düşüldüğünde alan kaybı ve şeker oranında gerileme başlar.
• Üst Sıklık Sınırı: Dekarda 12.000 adedin üzerine çıkan aşırı sıklıklarda kökler cılız kalır ve şeker verimi düşer.

Sıra Arası ve Sıra Üzeri Mesafe

Şeker pancarı ekiminde mibzer ayarları yapılırken iki ana boyut dikkate alınır: Sıra arası mesafe ve sıra üzeri mesafe. Ülkemiz genelinde şeker pancarı ekiminde standart sıra arası mesafe 45 cm olarak uygulanmaktadır. Bazı bölgelerde mekanizasyon genişliğine bağlı olarak 50 cm sıra arası da tercih edilebilmektedir. Sıra üzeri mesafe ise ekim amacına, toprağın tavına ve tekleme yapılıp yapılmayacağına göre 16 ile 24 cm arasında ayarlanır.

Ekim kalitesini doğrudan etkileyen en kritik parametrelerden biri mibzeri çeken traktörün ilerleme hızıdır. Pnömatik hassas mibzerlerle yapılan ekim esnasında traktör hızı kesinlikle 4 km/saat sınırını aşmamalıdır.

Ekim mesafeleri ve traktör hızının bilinmesi gereken kuralları şunlardır:

• Standart Sıra Arası Mesafe: Ülke genelinde kabul gören optimum aralık 45 cm'dir.
• İdeal Sıra Üzeri Mesafe: Mibzer düşüm aralığı 18-20 cm, tekleme sonrası nihai bitki mesafesi 20-25 cm olmalıdır.
• Traktör Çalışma Hızı: Pnömatik mibzerlerde ekim hızı en fazla 4 km/saat olmalıdır.
• Yüksek Hızın Zayıf Yönleri: Aşırı hız tohumların hücrelere çift dolmasına, sıra üzerine gayri muntazam dökülmesine, derinlik ayarının bozulmasına ve tohumun toprak yüzeyinde kalmasına sebep olur.

Ekim Derinliğinin Çıkışa Etkisi

Şeker pancarı tohumu küçük yapılı ve enerji rezervi sınırlı bir tohumdur. Bu nedenle tohumun toprağa bırakıldığı derinlik, çimlenme ve toprak yüzeyine çıkış (intaş) başarısını doğrudan etkiler. Şeker pancarı için ideal ekim derinliği 2 ile 3 cm arasındadır. Toprak yapısına ve nem durumuna göre bu derinlik hassasiyetle ayarlanmalıdır.

Tohum yatağının iyi hazırlanmış, keseksiz ve alttan hafif oturmuş olması tohumun nemli toprak katmanıyla tam temas etmesini sağlar. Aşırı derin veya fazla yüzeysel ekimler ciddi stant kayıplarına yol açar.

Ekim derinliğinde yapılan hatalar ve sonuçları şunlardır:

• İdeal Derinlik: Nemli, ağır bünyeli topraklarda 2 cm; hafif, çabuk kuruyan topraklarda ise 3 cm derinlik uygulanmalıdır.
• Aşırı Derin Ekim (3-4 cm Üzeri): Tohum toprak altındaki sınırlı besin rezervini çimlenme esnasında tüketir, fidenin toprak yüzeyine çıkması gecikir veya fide yüzeye ulaşamadan sararıp ölür.
• Yüzeysel Ekim (2 cm Altı): Tohum toprak neminden yeterince istifade edemez, güneş ve rüzgar etkisiyle kuruyarak çimlenme yeteneğini kaybeder.
• Tohum Yatağı Teması: Tohumun yerleştiği alt katmanın nemli ve kılcal su hareketine uygun sıkılıkta olması çıkışı eş zamanlı kılar.

Tekleme Neden Azaldı, Hangi Durumda Hâlâ Gerekir?

Geleneksel pancar tarımında ilkbahar aylarında tarlaya onlarca işçi sokularak yapılan "tekleme ve seyreltme" işlemi, günümüzde mekanizasyon ve tohum teknolojisi sayesinde büyük oranda azalmıştır. İlaçlı ve kaplanmış genetik monogerm tohumların hassas pnömatik mibzerlerle 18-20 cm sıra üzeri mesafeyle doğrudan nihai alana ekilmesi (tek dane ekim), tekleme ihtiyacını ortadan kaldırmıştır.

Bununla birlikte, bazı özel tarımsal durumlarda veya geleneksel üretim alışkanlıklarında tekleme işlemine halen başvurulmaktadır. Tekleme, bitkiler 4-6 yapraklı döneme ulaştığında sıra üzeri mesafe 20-25 cm olacak şekilde zayıf fidelerin elle çekilip uzaklaştırılmasıyla yapılır.

Teklemenin azaldığı ve halen uygulandığı durumlar şunlardır:

• Monogerm Tohum Kullanımı: Tek tohumdan tek fide çıktığı için seyreltme ihtiyacı doğmaz.
• Multigerm veya Çıplak Tohum Kullanımı: Çoklu çimlenme gösteren tohumlarda tekleme yapılması zorunludur.
• Sık Ekim Stratejisi: Üreticinin çimlenme risklerine karşı sıra üzerini 8-12 cm gibi çok sık mesafelerle ektiği durumlarda tekleme zorunlu hale gelir.
• İkizlenme ve Çift Bitki Oluşumu: Mibzer diskinden kaynaklı olarak yan yana çıkan çift bitkilerin (ikizlerin) tekleme ile bire indirilmesi gerekir.

Seyrek Bitkinin İri ama Düşük Şekerli Kök Vermesi

Şeker pancarı tarımında verim ve kalite açısından en kritik biyolojik denge, bitki sıklığı ile kök yapısı arasındaki ilişkidir. Tarlada bitki sıklığının azalması veya sıralar üzerinde 30-45 cm'den geniş boşlukların bulunması durumunda, bitkiler arasında belirgin bir "ödünleşme" (trade-off) yaşanır. Seyrek kalan bitkiler topraktaki alan, su, güneş ışığı ve azotlu gübrelerden tek başına aşırı miktarda yararlanır. Bu durum pancar kökünün aşırı derecede büyümesine ve devasa iriliğe ulaşmasına neden olur.

Ancak kütlece çok iri olan bu köklerin et dokusundaki sakkaroz (şeker) konsantrasyonu seyrelir. Kök irileştikçe kök içerisindeki şeker varlığı (polar oranı) hızla düşer, nitrojenli bileşiklerin miktarı artar ve fabrikanın şeker özütleme randımanı bozulur. Buna karşın optimum bitki sıklığında (dekarda 9.000-10.000 bitki) yetişen pancarlar orta büyüklükte kalır; ancak hücre içi sakkaroz birikimi en yüksek seviyeye ulaşır.

Seyrek ve sık ekimin ürün kalitesi ile çiftçi gelirine etkileri şu şekildedir:

• Seyrek Bitki Yapısı: Kök tonajı bireysel olarak yüksek görünse de şeker oranı (polar) düşüktür; fabrikasyon işleme kalitesi zayıftır.
• Sık ve Optimum Bitki Yapısı: Kök iriliği dengelidir, kök etindeki sakkaroz yoğunluğu yüksek seviyededir.
• Fiyatlandırma ve Gelir İlişkisi: Şeker fabrikaları pancar alımında ödemeyi doğrudan laboratuvarda ölçülen polar (şeker) oranına göre yapar. Polar yükseldikçe prim verilir, polar düştükçe ürün fiyatı geriler.
• Ekonomik Sonuç: İri ama düşük polarlı pancar üretmek çiftçiye toplam gelirde kayıp yaşatırken; ideal büyüklükte ve yüksek polarlı pancar elde etmek dekardan alınan net kazancı maksimuma çıkarır.

Ekim Normu Hesabı: Örnek Uygulama

Tarlada hedeflenen bitki popülasyonunu ve mibzer ayarlarını doğru yapmak için basit matematiksel formüller kullanılır. Tarladaki bitki sıklığı kontrol edilirken 10 m²'lik alandaki bitki sayısı esas alınır.

Bitki popülasyonu ve ekim normu hesaplama formülü şu şekildedir:

Hektar Başına Bitki Popülasyonu = 10 m² Alandaki Bitki Sayısı × 1000

Dekara Düşen Bitki Sayısı = Hektar Başına Bitki Popülasyonu ÷

Sıra arası 45 cm olan bir tarlada 1 dekar (1000 m²) alandaki toplam sıra uzunluğunu ve gerekli tohum miktarını hesaplamak için şu adımlar takip edilir:

• Toplam Sıra Uzunluğu Hesabı: 1000 m² ÷ 0,45 m = 2222 metre sıra uzunluğu bulunur.
• Tohum Düşüm Mesafesi Hesabı: Sıra üzeri mesafe mibzerde 18 cm (0,18 m) olarak ayarlandığında; 2222 m ÷ 0,18 m = 12.344 adet tohum/da tarlaya atılır.
• Tahmini Çıkış Hesabı: Tarla çıkış oranı %80 seviyesinde gerçekleşirse; 12.344 × 0,80 = 9.875 adet sağlıklı bitki/da elde edilir ve hedeflenen 10.000 bitkilik ideal popülasyona ulaşılır.
• Ünite ve Ağırlık Hesabı: Kaplanmış monogerm tohumlarda 1 ünite (100.000 tohum) yaklaşık 8,5-9 dekar alana yeterli gelir. Dekara düşen tohum miktarı yaklaşık 0,11-0,12 üniteye, kütle ağırlığı olarak ise kaplama maddesi dahil 300-350 grama denk gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

Pancar dönüme kaç tohum ekilir?

Hassas ekimde monogerm kaplı pancar tohumu kullanıldığında dönüme (dekara) ortalama 11.000 ile 12.000 adet tohum ekilir. Bu miktar ünite bazında yaklaşık 0,11 - 0,12 üniteye, ağırlık olarak ise peletli tohumda 300-350 grama karşılık gelir.

Pancarda sıra arası kaç cm olmalı?

Ülkemizde şeker pancarı ekiminde kabul gören standart sıra arası mesafe 45 cm'dir. Bazı bölgelerde çapalama ve hasat makinelerinin iz genişliğine göre 50 cm sıra arası mesafe de uygulanabilmektedir.

Pancar tekleme yapılır mı?

Genetik monogerm (tek çimlenen) kaplı tohumların pnömatik hassas mibzerle 18-20 cm aralıklarla ekildiği modern yetiştiricilikte tekleme yapılmaz. Ancak multigerm tohum kullanıldığında veya çıkış garantisi için 8-12 cm gibi çok sık ekim yapıldığında bitkiler 4-6 yapraklı dönemdeyken tekleme yapılması zorunludur.

Pancarda dekarda kaç bitki olmalı?

Şeker pancarında yüksek kök ve şeker verimi için hasat anında dekarda (1000 m²) bulunması gereken ideal bitki sayısı 9.000 ile 10.000 adet arasındadır. Bitki sayısının 7.000'in altına düşmesi verim ve şeker oranını olumsuz etkiler.

Sık ekim pancarda kök iriliğini düşürür mü?

Aşırı sık ekim bitkilerin birbirleriyle rekabet etmesine neden olarak köklerin cılız kalmasına ve kök iriliğinin düşmesine yol açar. Ancak ideal sıklıkta (dekarda 9.000-10.000 bitki) yetişen pancarlar orta irilikte kalırken en yüksek şeker (polar) oranına ulaşır.