Pamukta Yaprak Biti, Kırmızı Örümcek ve Thrips

Pamuk üretiminde verim ve kaliteyi doğrudan etkileyen emici zararlılar, gelişim sezonunun farklı dönemlerinde tarlayı tehdit etmektedir. Pamukta thrips, yaprak biti ve kırmızı örümcek gibi küçük emici böcekler, bitkinin özsuyunu emerek beslenir. Bu üç zararlının ortak ve en tehlikeli özelliği, yaprakların üst yüzeyinden bakıldığında görünmemeleridir. Ayakta tarlayı gezerken bitkilere üstten bakan bir üretici tarlasını tamamen sağlıklı sanabilir; ancak yaprak altlarında gizlice çoğalan popülasyonlar bitkiyi içten içe zayıflatır. Erken dönemde tespit edilmeyen zararlılar, koza tutumunu düşürür, lif kalitesini bozar ve telafisi imkansız ekonomik kayıplara neden olur.

Fide Döneminde Thrips Zararı

Pamuk ekiminden sonra çimlenen fideler topraktan çıkar çıkmaz thrips zararlısının tehdidi altına girer. Küçük, sarımsı veya kahverengimsi renkteki thrips ergin ve larvaları, çenek yaprakları, ilk gerçek yaprakları ve taze büyüme noktalarını hedef alır. Thrips zararlısının fide döneminde oluşturduğu tahribat şu belirtilerle ortaya çıkar:

• Yaprak Dokusunda Lekelenme: Thripsler ağız parçalarıyla yaprak dokusunu zedeleyerek hücre özsuyunu emer. Emgi yapılan alanlarda gümüşi-beyaz lekeler ve parlamalar oluşur.
• Şekil Bozukluğu ve Büzüşme: Beslenen taze yapraklar büyürken kenarlardan içe doğru kıvrılır, kaşık şeklini alır ve büzüşerek sertleşir.
• Büyüme Noktasının Tahribi: Zararlının tepe gözünde (büyüme noktası) beslenmesi sonucu tepe körleşmesi yaşanır. Büyüme noktası zarar gören fide çalılaşır ve boğum araları kısalır.
• Gelişme Geriliği ve Verim Kaybı: Erken dönemde thrips stresi yaşayan fideler yavaş gelişir. Pamukta ana gövdeye yakın ilk 10 koza toplam verimin %68'ini oluşturduğu için fide dönemindeki gecikme en verimli ilk kozaların kaybına sebep olur.

Yaprak Bitinin Emgi ve Ballı Madde Zararı

Halk arasında zenk, gezo veya ballık olarak da adlandırılan pamuk yaprak biti (Aphis gossypii), yaprakların alt yüzeyinde ve taze sürgünlerde koloni halinde yaşar. Küçük, açık yeşilden siyahımsı yeşile kadar değişen renklerdeki bu emici böcekler yüksek üreme hızına sahiptir. Yaprak bitinin pamuk bitkisinde oluşturduğu zararlar şu şekildedir:

• Bitki Özsuyunun Tüketilmesi: Yaprak altındaki damarlar boyunca kümelenen koloniler bitki özsuyunu emer. Besinsiz kalan yapraklar aşağı doğru kıvrılır, sararır ve kurur.
• Fizyolojik Zayıflama: Aşırı emgi altında kalan pamuk bitkisinin gelişimi durur, kare (tarak) dökümü artar ve açan kozalar küçük kalır.
• Ballı Madde Salgılanması: Yaprak bitleri emdikleri şekerli özsunun fazlasını vücutlarından dışarıya atarak yaprakların üstüne ve kozalara yapışkan ballı madde (gezo) bırakır.
• Fumajin ve Kirlenme: Ballı madde üzerinde siyah renkli fumajin mantarları gelişir. Yaprakları kaplayan siyah tabaka fotosentezi engeller. Açıktaki liflere bulaşan salgılar çırçır ve iplikhane aşamasında yapışkanlık yaratır.

Kırmızı Örümceğin Sıcak Kuru Havada Patlaması

İki noktalı kırmızı örümcek ve pamuk kırmızı örümceği, gözle fark edilmesi son derece zor olan, yaklaşık 0.3-0.5 milimetre büyüklüğünde akarlardır. Sıcak, kurak ve tozlu iklim koşulları bu zararlının üreme hızını muazzam şekilde artırır. Kırmızı örümceğin pamuk tarlasındaki davranışları ve zararları şöyle özetlenir:

• Ağ Örme ve Korunma: Akarlar yaprakların alt yüzeyinde ince ipeksi ağlar örerek kendilerini dış etkenlerden ve rüzgardan korur.
• Noktasal Emgi Belirtileri: Yaprak altından yapılan emgi sonucu yaprağın üst yüzeyinde önce minik sarımsı-beyaz beneklenmeler oluşur.
• Kızarma ve Yaprak Dökümü: Zarar ilerledikçe benekler birleşir; yaprak damar aralarından başlayarak kızarır, bronzlaşır ve tütün rengini alarak erkenden dökülür.
• Koza Dökümü ve Erken Olgunlaşma: Yapraklarını kaybeden pamuk bitkisi beslenemez. Kozalar olgunlaşmadan zorunlu olarak açar, lif uzunluğu ve mukavemeti düşer.

Yaprak Altı Kontrolünün Önemi

Pamuk zararlıları ile mücadelede başarılı olmanın birinci şartı gözlem alışkanlığını değiştirmektir. Thrips, yaprak biti ve kırmızı örümcek tarlaya yerleştiğinde ilk olarak yaprakların alt yüzeyini ve tepe sürgünlerinin iç kısımlarını mesken tutar. Üstten bakıldığında yemyeşil görünen bir tarlada yaprak altları binlerce zararlı ile kaplı olabilir. Yaprak altı kontrolü tarlada somut bir alışkanlık haline getirilmelidir:

• Tarlaya girildiğinde sadece bitkilerin boyuna veya üst yapraklarına bakılmamalı, rastgele seçilen bitkilerin orta ve alt kısımlarındaki yapraklar ters çevrilmelidir.
• Kontrol esnasında yan boyda küçük bir el büyüteci (lup) taşınmalı, yaprak altındaki ağlar, yumurtalar ve hareketli bireyler incelenmelidir.
• Zararlı tarlada belirti vermeden, yani yapraklar kızarmadan, büzüşmeden veya sararmadan önce yaprak altı sayımları ile tespit edilmelidir.
• Erken tespit sayesinde zararlı tarlanın tamamına yayılmadan lokal müdahale imkanı doğar ve lüzumsuz genel ilaçlamaların önüne geçilir.

Tarlada İzleme ve Eşik

Entegre zararlı yönetimi prensiplerine göre tarlada tek bir zararlı görmek ilaçlama sebebi sayılamaz. Müdahale kararı verebilmek için zararlı yoğunluğunun ekonomik zarar eşiğine ulaşması gerekir. Tarlada izleme ve eşik tespiti şu adımlarla gerçekleştirilir:

• Örnekleme Alanı: 50 dekarlık pamuk alanını temsil edecek şekilde tarlaya köşegenler doğrultusunda girilir ve rastgele 100 yaprak toplanır.
• Yaprakbiti Eşik Değeri: Kontrol edilen yapraklarda yaprak başına ortalama 25 adet yaprakbiti görüldüğünde mücadele kararı alınır.
• Kırmızı Örümcek Eşik Değeri: İnceleme yapılan yapraklarda yaprak başına ortalama 10 adet canlı kırmızı örümcek saptandığında ilaçlama yapılır.
• Kontrol Sıklığı: Özellikle sıcak havalarda ve erken fide döneminde tarla kontrolleri haftada en az bir kez tekrarlanmalıdır.

Zararlı yoğunluğunun hesaplanmasında kullanılan temel matematiksel formül şu şekildedir:

Yaprak Başına Zararlı Yoğunluğu = Sayılan Toplam Zararlı Sayısı ÷ İnceleme Yapılan Toplam Yaprak Sayısı

Faydalı Böcekleri Koruma

Pamuk tarlaları doğal dengenin kurulduğu zengin bir biyolojik çeşitliliğe sahiptir. Doğada emici zararlıları avlayarak popülasyonu baskı altında tutan çok sayıda yararlı böcek bulunur. Doğal mücadelede öne çıkan avcı böceklerin kapasitesi oldukça yüksektir:

• Gelin Böceği (Uğur Böceği): Bir gelin böceği larvası gelişimi boyunca yaklaşık 420 adet yaprakbiti tüketir. Bir dişi gelin böceğinin yavruları ise bir sezonda 130 bin yaprakbiti avlayabilir.
• Chrysoperla carnea (Yeşil Dantel Kanatlı): Avcı bir Chrysoperla carnea larvası günlük olarak ortalama 231 adet yaprakbiti tüketme kapasitesine sahiptir.
• Orius ve Geocoris Türleri: Korsan tahtakuruları ve gözlü tahtakuruları yaprak altlarındaki thripsleri, yaprak bitlerini ve kırmızı örümcek yumurtalarını oburca yer.
• Avcı Akarlar: Yaprak altlarında örümcek ağları arasında dolaşarak kırmızı örümceklerin yumurta ve erginlerini tüketerek popülasyonu dengeler.

Sezon başında bilinçsizce atılan geniş spektrumlu ilaçlar bu faydalı böcekleri yok eder. Avcı baskısından kurtulan emici zararlılar ise kısa sürede patlama yaparak tarlayı istila eder.

Toz ve Kenar Etkisi

Thrips ve kırmızı örümcek gibi zararlıların tarladaki yayılımı incelendiğinde zararın tarlanın geneline eşit dağılmadığı görülür. Zararlının ilk odağı genellikle tarla kenarları ve tozlu yol boylarıdır. Toz ve kenar etkisinin zararlılar üzerindeki rolleri şunlardır:

• Yabancı Ot Barınakları: Tarla kenarlarındaki yabancı otlar zararlıların kışladığı ve baharda ilk çoğaldığı konukçu alanlardır.
• Toz Tabakasının Olumsuz Etkisi: Yoldan kalkan tozlar yaprakların alt yüzeyine yapışır. Tozlu yapraklar kırmızı örümcekler için ideal sıcak ve kuru mikroklima oluşturur.
• Avcı Böceklerin Engellenmesi: Yaprak üzerindeki toz birikintisi avcı akarların ve faydalı böceklerin hareket kabiliyetini kısıtlayarak avlanmalarını engeller.
• Kenar İlaçlaması İmkânı: Zararlının ilk olarak tarla kenarlarında yoğunlaşması, tüm tarlayı ilaçlamak yerine sadece kenar şeritlerinin ilaçlanmasıyla kontrol imkânı sağlar.

Mücadelede Sık Yapılan Hatalar

Pamuk zararlıları ile mücadelede yapılan teknik hatalar hem üretim maliyetini artırmakta hem de zararlı sorununu derinleştirmektedir. Üreticilerin sıklıkla düştüğü hatalı uygulamalar şunlardır:

• Koruyucu İlaçlama Yanılgısı: Tarlada zararlı ve ekonomik zarar eşiği yokken "depoya biraz da yaprakbiti ilacı katayım" düşüncesiyle gereksiz kimyasal kullanmak.
• Yanlış Alet ve Basınç Seçimi: İlaçlama aletinin memelerini ve basıncını yaprak altına ulaşacak şekilde ayarlamamak, ilacı sadece yaprak üstüne püskürtmek.
• Aşırı Azot ve Sulama: Bitkiyi aşırı azotlu gübre ve sulamayla fazla gürleştirmek; sulu dokular emici böceklerin üremesini hızlandırır.
• Aynı İlacı Peş Peşe Kullanmak: Aynı etki mekanizmasına sahip ilaçları üst üste kullanarak zararlıda direnç gelişimine yol açmak.

Sıkça Sorulan Sorular

Pamukta yaprak biti nasıl anlaşılır?

Yaprakların alt yüzeyinde yeşil-siyah koloni kümeleri görülür. Yapraklar aşağı doğru büzüşür, yapışkan bir sıvı ile kaplanır ve bu sıvı üzerinde siyah fumajin mantarı gelişir.

Kırmızı örümcek ne zaman çıkar?

Genellikle havaların ısındığı, nemin düştüğü ve tozlu koşulların oluştuğu haziran ve temmuz aylarında ortaya çıkar. Sıcak ve kurak geçen yaz günlerinde üremesi hızlanır.

Thrips fideye zarar verir mi?

Evet, özellikle pamuk çıkışından sonraki ilk haftalarda fideye büyük zarar verir. Büyüme noktasında beslenerek tepe körleşmesine, yapraklarda gümüşi lekelere ve fide gelişiminin durmasına neden olur.

Yaprak altına neden bakılır?

Çünkü thrips, yaprak biti ve kırmızı örümcek yaprağın üstünde değil alt yüzeyinde yaşar. Yaprak üstünde zarar belirtisi görülene kadar popülasyon çoktan kontrolden çıkmış olacağı için kontrol doğrudan yaprak altına bakılarak yapılır.

Tarla kenarında zarar neden fazla?

Tarla kenarları yabancı otlara komşu olduğu için zararlının ilk geçiş alanıdır. Ayrıca yol kenarlarından kalkıp yaprak altına yapışan tozlar, kırmızı örümceklerin çoğalmasını kolaylaştırır ve avcı böcekleri engeller.