Kanolada Dane Dökülmesi ve Hasat Kaybı Nasıl Azalır?

Kanola yetiştiriciliğinde üreticilerin karşılaştığı en büyük teknik zorluklardan biri, hasat sırasında yaşanan dane dökülme kayıplarıdır. Kanola tohumlarının oldukça küçük olması ve meyve yapısını oluşturan harnupların (kapsüllerin) fiziksel hassasiyeti, hasat mekanizasyonunda yüksek oranda ürün zayiatına yol açmaktadır. Biçerdöverle yapılan hasatta yüzde 10 ile 15 arasındaki dane dökümü normal kabul edilse de, eski model makinelerde ve yanlış ayarlarda bu oran yüzde 17,96 seviyelerine kadar çıkabilmektedir. Bitkinin biyolojik yapısı gereği kapsüllerin olgunlaştıkça kuruması ve elastikiyetini kaybederek en küçük mekanik etkide dahi patlaması, tarlada kalan ürün miktarını artırmaktadır. Bu kayıpları minimize etmek için sadece doğru zamanlama değil, aynı zamanda kanola tarımına özgü hasat tablalarının ve hassas ayarların kullanılması teknik bir zorunluluktur.

Harnup Çatlamasının Mekaniği

Kanola bitkisinde olgunlaşma süreci tekdüze bir seyir izlememekte, biyolojik bir özellik olarak aşağıdan yukarıya doğru ilerlemektedir. Bitkinin alt kısımlarındaki harnuplar üst kısımlara göre çok daha erken kurumakta ve içindeki tohumlar siyah-kahverengi gerçek hasat rengini almaktadır. Hasat için tarladaki tüm bitkilerin ve her bitki üzerindeki tüm kapsüllerin tam olgunluğa gelmesi beklendiğinde, erken olgunlaşan alt harnuplar aşırı kuruyarak gevrekleşmektedir. Bu aşamada kapsül çeperleri arasındaki bağlar zayıflar ve biçerdöverin ön tablası bitkiye dokunduğu anda kapsüller iki yandan yarılarak tohumları toprağa savurmaktadır. Tersine, üst kapsüllerdeki tohumların dolması beklenmeden yapılan erken hasatlarda ise danelerin tam dolmaması nedeniyle verim ve yağ oranı kayıpları yaşanmaktadır.

Hasat Gecikmesinin Kayba Etkisi

Hasat zamanlamasında yaşanan birkaç günlük gecikme dahi kanolada rekor düzeyde dane dökülmesine zemin hazırlamaktadır. Bitkinin hasat olumuna geldiği andaki nem oranı, dökülme riskini belirleyen en kritik parametrelerden biridir. Teknik kaynaklarda hasat sırasında tohumdaki ideal rutubetin yüzde 10 ile 12, bazı koşullarda ise yüzde 14 olması gerektiği bildirilmektedir. Eğer rutubet oranı yüzde 10’un altına düşerse, harnuplar doğal bir kuruma stresi ile gevşer ve kendi kendine çatlama eğilimi gösterir. Kurak ve sıcak rüzgarların etkisiyle nemin hızla çekildiği yıllarda, hasadın geciktirilmesi tarlada kalan dane miktarını katlayarak artırır. Güvenli bir depolama için danelerin rutubetinin yüzde 9'u geçmemesi istense de, tarladaki dökülmeyi durdurmak için ürünün yüzde 10-12 nem aralığında biçilmesi ve gerekirse harman yerinde kurutulması daha emniyetli bir yaklaşımdır.

Biçerdöver Hızı ve Tabla Ayarı

Kanola hasadında kullanılan biçerdöverin ilerleme hızı ve mekanik ayarları, dane kaybının doğrudan belirleyicisidir. Saha araştırmaları, en az kaybın yaşandığı makine ilerleme hızının 4 km/saat ile 4,5 km/saat arasında olduğunu kanıtlamıştır; bu hızın üzerine çıkılması dökülme oranlarını hızla yükseltmektedir. Biçerdöverin ön tablası (header), yarı yatık bitkileri dahi toplama haznesine alabilecek şekilde uygun yükseklikte tutulmalıdır. Fazla yüksekten yapılan biçimlerde, tablanın altına kaçan bitkiler nedeniyle verim kaybı yaşanırken; tablanın bitkiye yaptığı sarsıntı etkisini azaltmak için dolap (reel) konumu "önde ve yukarıda" olacak şekilde ayarlanmalıdır. Ayrıca tohumların hafifliği nedeniyle vantilatör devri düşürülmeli, silindir hızı (batör) 250-350 devir/dakika veya modern makinelerde 400-650 d/dk aralığında, kırmalara yol açmayacak en düşük seviyede tutulmalıdır.

Yan Kesici ve Tabla Uzatmasının Faydası

Geleneksel hububat tablaları ile yapılan kanola hasatlarında, özellikle bitkilerin birbirine dolanmış yapısı nedeniyle tablanın yan kısımlarında ciddi dane dökülmeleri meydana gelmektedir. Kanola hasadı için özel olarak tasarlanmış tablalar, biçerdöverin biçme genişliğine uyumlu ve dane kaybını azaltacak donanımlara sahiptir. Bu özel sistemlerde bulunan dikey yan kesiciler, birbirine girmiş kanola dallarını temiz bir şekilde birbirinden ayırarak ana tablanın sarsıntı yapmasını engeller. Araştırmalara göre, 2005 model standart bir biçerdöverde dane kaybı yüzde 7,15 civarındayken, kanola hasat tablası takılmış 2006 model makinelerde bu oran yüzde 2,95'e kadar düşmektedir. Tabla uzatması sayesinde biçilen bitkilerin dökülen daneleri doğrudan toplama tepsisine düşmekte, böylece toprağa karışan ürün miktarı minimuma indirilmektedir.

Yapıştırıcı (Pod Sealant) Uygulaması

Kanolada hasat öncesi harnup çatlamasını kontrol altına almak amacıyla kullanılan yöntemlerden biri de bitki gelişim düzenleyicileri ve hasat yardımcıları grubundaki uygulamalardır. Bu tip uygulamalar, özellikle olgunlaşma aşamasında olan kapsüllerin dış çeperlerini koruyarak fiziksel direnci artırmayı hedefler. Bitkinin hasat öncesi nem dengesini korumasına yardımcı olan bu tür materyaller, ani sıcaklık artışları veya rüzgar nedeniyle oluşan düzensiz kurumaların yarattığı kapsül patlamalarını azaltabilmektedir. Ancak bu tür yardımcıların kullanımı, zamanlaması ve seçimi konusunda bölge koşullarına uygun kararlar verilmelidir. Her türlü bitki koruma ürünü ve hasat yardımcısı uygulamasında, ilaç seçimi ve doz ayarı için mutlaka ziraat mühendisine veya il tarım müdürlüğüne danışılmalı ve sadece kanolada ruhsatlı ürünler kullanılmalıdır.

Rüzgâr ve Dolu Kaynaklı Kayıplar

Kanolada hasat olgunluğu ile gerçek hasat işlemi arasındaki kısıtlı sürede, iklimsel olaylar dane kaybının ana faktörü haline gelebilir. Tam olgunlaşmış ve nem oranı yüzde 10'un altına düşmüş kanola tarlalarında, şiddetli rüzgarlar bitkilerin birbirine sürtünmesine ve kapsüllerin patlayarak tohumlarını toprağa dökmesine neden olur. Özellikle hasat öncesi dönemde meydana gelen dolu yağışları, nazik harnup yapısını parçalayarak dekara verimi bir anda yarı yarıya düşürebilecek kapasitededir. Bu tür çevresel riskleri azaltmak için tohumların tamamen olgunlaşmasını beklemeden, bitkilerin henüz hafif nemli olduğu bulutlu havalarda veya sabahın erken saatlerinde hasat yapılması tavsiye edilmektedir. Nemli havada bitki dokuları daha esnek olduğu için dışsal darbelere karşı çatlama direnci artmaktadır.

Tarlada Kalan Danenin Sonraki Yıl Yabancı Ot Olması

Hasat sırasında dökülen kanola daneleri, sadece o yılın ekonomik kaybı olarak kalmayıp sonraki üretim sezonunda ciddi bir yabancı ot sorunu (volunteer canola) yaratmaktadır. Toprağa karışan bu daneler, kendiliğinden çimlenerek bir sonraki yılın kültür bitkisiyle su, besin ve ışık rekabetine girmektedir. Kanola bitkisi yüzde 34'lere varan oranda yabani hardal türleri ile melezlenme kabiliyetine sahip olduğu için, tarlada kalan döküntülerin oluşturduğu bitkiler ikinci yılda yağ kalitesini bozmaktadır. Kendi gelen bu bitkilerin hasat edilen ürüne karışması durumunda yağdaki erusik asit ve küspedeki glukozinolat oranları hızla yükselerek ürünün ticari değerini düşürmektedir. Bu nedenle dökülen danelerin kontrolü için hasat sonrası anız yönetimine dikkat edilmeli ve uygun bir ekim nöbeti (münavebe) programı uygulanmalıdır.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Kanolada dane kaybı nasıl azaltılır?

Dane kaybını azaltmanın en etkili yolu, kanola hasat tablası takılmış biçerdöver kullanmak ve makine ilerleme hızını 4-4,5 km/saat sınırında tutmaktır. Ayrıca hasadı tohum rutubeti yüzde 10-12 düzeyindeyken, bitkilerin esnek olduğu sabahın erken saatlerinde yapmak dökülmeyi önemli ölçüde engellemektedir.

Kanola neden dökülür?

Kanola bitkisinde olgunlaşma alttan yukarıya doğru olduğu için alt kapsüller üsttekilere göre daha önce kurur ve gevrekleşir. Bu aşırı kuruma, biçerdöverin veya rüzgarın yarattığı sarsıntı ile harnupların çatlamasına ve tohumların toprağa savrulmasına neden olur.

Biçerdöver hızı kanolada kaç olmalı?

Kanolanın hassas kapsül yapısı nedeniyle biçerdöverin tarladaki ilerleme hızı maksimum 4 km/saat ile 4,5 km/saat arasında olmalıdır. Yüksek hızlar tablanın bitkileri sarsmasına ve hasat edilmeden dökülen dane miktarının artmasına yol açar.

Yapıştırıcı uygulaması işe yarar mı?

Hasat yardımcıları ve kapsül koruyucular, harnupların fiziksel direncini artırarak düzensiz kuruma kaynaklı patlamaları azaltabilmektedir. Bu uygulamalar için mutlaka ziraat mühendisine danışılmalı ve tescilli, ruhsatlı ürünler tercih edilmelidir.

Dökülen kanola ertesi yıl çıkar mı?

Evet, hasat sırasında toprağa dökülen daneler sonraki yıl "kendi gelen kanola" olarak çıkar ve yabancı ot gibi davranır. Bu bitkiler yabani hardalla melezlenebildiği için tarladaki yeni mahsulün yağ kalitesini ve ticari değerini olumsuz etkileyebilmektedir.ı